Mỗi đứa trẻ đều khác nhau, giáo dục phải tùy người mà dạy. Những tính cách tưởng như cần uốn nắn, thực ra lại ẩn chứa những năng lực cần được dẫn dắt.
Giống như có bức tranh hai hình từng gây chú ý: thoạt nhìn, ta thấy một cô gái trẻ nghiêng mặt, thanh lịch nhìn xa xăm. Nhưng chỉ cần đổi góc nhìn, tập trung khác đi, cô gái biến mất, thay vào đó là một bà lão với gương mặt từng trải đang trầm tư.
Bức tranh chưa từng thay đổi. Thứ thay đổi chỉ là cách ta nhìn và điểm ta chọn để chú ý.
Tính cách của trẻ cũng vậy – đa diện, phong phú và nhiều lớp. “Khuyết điểm” hay “thiên phú” đôi khi chỉ là hai mặt của cùng một đặc chất. Tốt hay xấu, nhiều khi phụ thuộc vào góc nhìn và cách người lớn định nghĩa.
Ảnh minh hoạ
Khi đổi một góc nhìn hoàn toàn khác, bạn có thể nhận ra: những “tật xấu” khiến mình bực bội, rất có thể lại là năng lực nổi trội của con, đặc biệt là 3 “khuyết điểm” thường bị hiểu lầm sau đây.
1. Hay cãi lại, dám nói “không”
“Mẹ, tại sao con bắt buộc phải đi ngủ lúc 9 giờ?”; “Bố, bố nói vậy là chắc chắn đúng sao?”. Khi con bắt đầu “trả treo” như vậy, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là bảo vệ quyền uy: “Bố/mẹ nói thì phải nghe!”. Thực ra, đằng sau sự tranh luận ấy là nhu cầu hiểu rõ “luật chơi” của thế giới. Nếu mỗi lần phản biện đều bị chặn lại bằng câu “đừng cãi”, lâu dần trẻ có thể không còn muốn suy nghĩ nữa.
Khi đó, con có thể trở nên ngoan ngoãn, nhưng đồng thời cũng đánh mất năng lực tư duy độc lập.
Cha mẹ khéo léo sẽ biến “cãi lại” thành một cuộc tranh luận có ích. Ví dụ, khi con không muốn làm bài tập trước, bạn có thể nói: “Câu hỏi hay đấy, con nghĩ sao? Con thấy chơi trước rồi làm bài sẽ hiệu quả hơn, hay làm xong rồi chơi sẽ thoải mái hơn?”.
Hãy lắng nghe con nói hết, rồi cùng phân tích. Như vậy vừa bảo vệ được động lực suy nghĩ của con, vừa dạy con cách trình bày quan điểm có lý lẽ, cách thương lượng để giải quyết vấn đề.
Những người làm nên việc lớn thường là những người dám đặt câu hỏi và biết bày tỏ ý kiến khác biệt. Bảo vệ khả năng biểu đạt, nuôi dưỡng tinh thần phản biện và kỹ năng giao tiếp chính là đặt nền móng cho một nhân cách độc lập trong tương lai.
2. Khác biệt, có chính kiến riêng
Có những đứa trẻ vì quá “có ý kiến”, không thích chạy theo số đông mà trở nên lạc lõng. Cả lớp mê một bộ phim hoạt hình, con lại chẳng hứng thú. Mọi người làm bài theo cách cô giáo dạy, con lại muốn thử “con đường lạ”.
Peter Thiel từng nói trong cuốn Từ 0 đến 1 rằng, người thật sự thay đổi thế giới thường là người đi ngược dòng. Sao chép thành công có sẵn (từ 1 đến N) thì dễ, nhưng mở ra con đường mới (từ 0 đến 1) luôn bắt đầu từ việc không chạy theo đám đông. Khi chơi xếp hình, con không theo bản vẽ, không tham gia “công trình chung”, mà lặng lẽ xây “ngôi nhà kỳ lạ” của riêng mình. Việc con kiên định với cách chơi riêng cho thấy nội tâm có một cái “tôi” mạnh mẽ.
Với những đứa trẻ như vậy, điều không nên làm là “mài nhẵn góc cạnh”, ép con hòa nhập bằng mọi giá. Tốt hơn hết, hãy cho con không gian an toàn để thử nghiệm sự khác biệt.
Nếu con muốn mặc một bộ đồ bạn thấy “kỳ lạ”, miễn là phù hợp hoàn cảnh, hãy cho con thử. Bạn có thể thỏa thuận: “Mẹ tôn trọng lựa chọn của con, nhưng con cũng cần chịu trách nhiệm về lựa chọn đó.”
3. Thích tháo dỡ đồ đạc
Điều khiển bị tháo tung, đồng hồ rời từng mảnh, đồ chơi mới mua đã “tan xác”... Nhìn cảnh ấy, khó ai không nổi nóng. Nhưng trước khi dán nhãn “phá hoại”, hãy nhớ: nhiều khi trẻ tháo đồ vì tò mò mãnh liệt. Con muốn biết “vì sao đồng hồ chạy”, “xe vận hành thế nào”. Con đang dùng đôi tay để hiểu cấu trúc và nguyên lý của thế giới.
Thứ ta thấy là “phá”, nhưng bên trong lại là những “thí nghiệm” tập trung và đầy khám phá. Ngăn cản thô bạo chẳng khác nào đóng sập một cánh cửa tìm hiểu thế giới của con.
Cách thông minh hơn là:
Thiết lập ranh giới an toàn: Nói rõ những đồ cũ, đồ bỏ có thể tháo; những vật quý giá thì tuyệt đối không được động vào. Thậm chí có thể cùng con lập một “góc thí nghiệm tháo lắp”.
Nâng cấp thử thách: Từ “tháo ra”, chuyển sang “có lắp lại được không?” hoặc “từ những linh kiện này, con có thể sáng tạo thứ gì mới?”
Cung cấp tài nguyên: Nếu con hứng thú với cơ khí, điện tử, hãy tìm sách, phim tài liệu phù hợp để nuôi dưỡng đam mê theo chiều sâu.
Khi sự tò mò bản năng được chuyển hóa thành năng lực khám phá và sáng tạo, tương lai con mới có thể biến những ý tưởng bay bổng thành giá trị thực sự cho xã hội.
Thiên phú không phải được “cải tạo” mà thành, mà được phát hiện và dẫn dắt. Khi cha mẹ thay nỗi lo sửa đổi bằng ánh nhìn khám phá, đứa trẻ tưởng như “khó dạy” có thể một ngày nào đó trở thành người tỏa sáng, soi đường cho người khác.
