Thị trường thuốc giả Đông Nam Á trị giá 2,6 tỉ USD
BSCKII Lê Hoàng Quân cho biết: Thuốc giả là vấn đề y tế nghiêm trọng mang tính toàn cầu, đặt ra những mối đe dọa lớn đối với sức khỏe người bệnh, làm suy yếu niềm tin vào hệ thống y tế và gây tổn thất nặng nề cho nền kinh tế.
Ths-BSCKII Lê Hoàng Quân, Phó giám đốc Bệnh viện Đa khoa Gia Định
ẢNH: ĐỘC LẬP
Hiện vẫn chưa có một định nghĩa quốc tế thống nhất về thuốc giả hay thuốc nhái. Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa thuốc giả (falsified medicines) là các sản phẩm dược phẩm bị dán nhãn sai một cách cố ý và gian lận về danh tính, thành phần hoặc nguồn gốc. Những sản phẩm này thường được tạo ra và phân phối với mục đích lừa dối người tiêu dùng vì lợi ích tài chính.
Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) thì phân biệt rõ giữa Thuốc giả (falsified medicines) và Thuốc nhái (counterfeit medicines): Thuốc nhái là các sản phẩm dược phẩm bị làm giả với mục đích bắt chước thuốc thật mà không có sự cho phép hoặc quyền sở hữu trí tuệ.
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) định nghĩa thuốc giả (counterfeit drugs) là những thuốc được bán dưới tên sản phẩm mà không được cấp phép phù hợp. Thuốc giả có thể bao gồm các sản phẩm không có thành phần có hoạt tính, hoặc hàm lượng không đủ hoặc thừa, thành phần hoạt tính sai hoặc bao bì giả.
Luật Dược Việt Nam (2016) nêu rõ: Thuốc giả là thuốc thuộc một trong các trường hợp sau đây: Một là không có hoạt chất; thứ hai, có hoạt chất không đúng với nhãn hoặc theo tiêu chuẩn đăng ký lưu hành hoặc giấy phép nhập khẩu; thứ ba là có hoạt chất không đúng hàm lượng, nồng độ và thứ tư là sản phẩm có bao bì giả mạo giống với thuốc thật.
Tiếp tục dẫn nguồn từ WHO, đại diện lãnh đạo Bệnh viện Đa khoa Gia Định cho biết: Ước tính khoảng 10% thuốc trên toàn thế giới là giả hoặc kém chất lượng, đặc biệt phổ biến ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Nghĩa là cứ 10 sản phẩm y tế thì có 1 sản phẩm là giả hoặc không đạt chất lượng. Châu Phi và Đông Nam Á là những khu vực bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất.
Nếu ở châu Phi, tỷ lệ thuốc giả có thể lên đến 50% ở một số quốc gia, đặc biệt là thuốc chống sốt rét. Còn ở Đông Nam Á, theo báo cáo của Liên Hiệp Quốc, thị trường thuốc giả tại Đông Nam Á có giá trị lên đến 2,6 tỉ USD mỗi năm.
Những loại thuốc giả phổ biến nhất
Lãnh đạo Bệnh viện Đa khoa Gia Định quan ngại: Các loại thuốc thường bị làm giả là thuốc kháng sinh, thuốc chống sốt rét, thuốc điều trị HIV/AIDS, thuốc điều trị ung thư, các thuốc khác theo nhu cầu (lifestyle medications) như thuốc điều trị rối loạn cương (sildenafil), rụng tóc (minoxidil, finasteride) hoặc giảm cân (orlistat).
Tại Việt Nam, một nghiên cứu năm 2003 cho thấy, khoảng 38% số mẫu artesunate mua tại các cửa hàng không chứa hoạt chất này. Tỷ lệ thuốc giả cũng ở mức cao ở Lào, Campuchia, Myanmar, Thái Lan, đặc biệt là thuốc chống sốt rét (tại biên giới Thái Lan - Campuchia, 60% artesunate là giả).
Thuốc giả nhái ngày càng làm tinh vi, do đó ngày càng khó nhận dạng. Ví dụ, các nghiên cứu cho thấy nếu chỉ dựa vào quan sát nhãn mác, màu sắc và bao bì thì chỉ có 2,3% nhân viên y tế có thể nhận dạng thuốc giả tại Nepal và 8,2% tại Ethiopia.
Nguyên nhân chủ yếu do chưa được đào tạo đầy đủ về nhận dạng thuốc giả, thiếu công cụ hỗ trợ như máy quét mã vạch, thiết bị kiểm tra chất lượng thuốc và cơ sở dữ liệu cập nhật về thuốc giả. Do đó, bên cạnh đội ngũ y tế, việc chia sẻ thông tin và nâng cao nhận thức cộng đồng cũng rất quan trọng để người dân có thể tự nhận biết và tránh sử dụng thuốc giả.
Bác sĩ Quân nêu thực trạng: "Về mặt chuyên môn, thuốc giả có nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng vì gây điều trị thất bại và bệnh kéo dài. Mặt khác làm phát triển kháng thuốc, đặc biệt là kháng kháng sinh do không đủ liều lượng. Thuốc giả còn gây phản ứng phụ nghiêm trọng hoặc tử vong do thành phần độc hại. Về mặt kinh tế, thuốc giả gây mất năng suất lao động do tình trạng sức khỏe kém. Tăng chi phí chăm sóc y tế do phải điều trị hoặc nằm viện kéo dài. Ảnh hưởng đến doanh thu và đổi mới trong ngành dược phẩm. Làm suy giảm niềm tin của người dân, người dân mất lòng tin vào hệ thống y tế và thuốc men khiến người bệnh ngại đi khám hoặc tuân thủ điều trị".
Phòng chống thuốc giả thế nào?
Để ứng phó với thuốc giả, bác sĩ Lê Hoàng Quân khuyến cáo: "Đối với người dân, cần chọn nơi mua thuốc uy tín có giấy phép hoạt động, có dược sĩ tư vấn. Tránh mua tại chợ, mạng xã hội, vì khó xác minh nguồn gốc. Kiểm tra bao bì và thông tin thuốc, hạn dùng, nhà sản xuất. Quét mã vạch đối chiếu thông tin. Lấy hóa đơn khi mua thuốc giúp xác minh nguồn gốc thuốc. Cảnh giác với thuốc giá rẻ bất thường. Tham khảo từ nguồn chính thống như tra cứu thông tin từ cổng dịch vụ công trực tuyến của Cục Quản lý dược hoặc từ website của nhà sản xuất".
Để đối phó hiệu quả, cần có sự phối hợp đa ngành, liên kết chặt chẽ giữa chính phủ, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp dược phẩm và toàn thể cộng đồng. Mỗi cá nhân từ người dân, dược sĩ đến nhân viên y tế đều đóng vai trò quan trọng trong việc nhận biết, phòng tránh và lên tiếng chống lại thuốc giả. Nói "không" với thuốc giả chính là hành động thiết thực để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, duy trì niềm tin vào ngành y và bảo đảm tính mạng con người.
