Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Nguyễn Trật là một trong những sĩ tử có hành trình khoa cử kỳ lạ nhất. Từ một người từng bỏ việc đèn sách vì học trước quên sau, ông miễn cưỡng trở lại trường thi, liên tiếp gặp những tình huống hy hữu và cuối cùng vẫn được ghi danh tiến sĩ.
Nguyễn Trật là nhân vật có thật, quê làng Nguyệt Viên, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Một số tài liệu xác định ông sinh năm 1573 và đỗ tiến sĩ khoa Quý Hợi năm 1623, dưới triều vua Lê Thần Tông.
