Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, Quốc Tử Giám được xem là nơi quy tụ và đào tạo những người tài cho đất nước. Tuy nhiên, thời Lê sơ từng xuất hiện một người thầy dù bản thân chỉ đỗ đầu kỳ thi Hương nhưng lại đào tạo được hàng chục học trò đỗ đại khoa. Đó là Trần Ích Phát, người được ghi nhận có 74 học trò đỗ đạt, gồm 3 Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn, 6 Thám hoa, 10 Hoàng giáp và 51 Tiến sĩ.
Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát sống vào thời Lê sơ, xuất thân từ một gia đình nông dân tại làng Triều Dương, nay thuộc TP Hải Phòng. Gia đình ông trước đó không có truyền thống khoa cử, nhưng ngay từ nhỏ, Trần Ích Phát đã bộc lộ tư chất đặc biệt. Ông nổi tiếng thông minh, có trí nhớ tốt và khả năng tiếp thu kinh sách nhanh chóng. Những sách vở vốn phức tạp với nhiều người, ông chỉ cần đọc qua đã có thể ghi nhớ. Đến năm 15 tuổi, Trần Ích Phát đã đọc nhiều sách về thi ca, kinh nghĩa, văn chương và sớm nổi tiếng trong vùng.
