Các nhà khảo cổ đã dành nhiều thập kỷ truy tìm dấu tích các nền văn minh thất lạc, song đến nay vẫn chưa thể xác định hết những địa điểm từng được ghi nhận trong sử liệu. Nhiều thành phố cổ đại, trong đó có cả kinh đô của các vương quốc và đế chế lớn, vẫn chưa được xác định chính xác vị trí.
Sự tồn tại của các đô thị này được biết đến qua văn bản cổ, nhưng dấu tích vật chất có thể đã bị chôn vùi hoặc biến đổi theo thời gian.
Ở một số trường hợp, các nhóm đào trộm cổ vật được cho là đã tiếp cận được những địa điểm này và lấy đi nhiều hiện vật, song không công bố thông tin về vị trí phát hiện.
1. Irisagrig
Không lâu sau sự kiện quân đội Mỹ mở chiến dịch quân sự tại Iraq năm 2003, hàng nghìn tấm bia chữ hình nêm từ một thành phố mang tên Irisagrig xuất hiện trên thị trường cổ vật quốc tế. Từ nội dung các văn bản này, giới nghiên cứu xác định Irisagrig từng tồn tại tại khu vực Iraq ngày nay và phát triển cách đây khoảng 4.000 năm.
Các tấm bia cho biết tầng lớp cai trị sống trong cung điện, nuôi nhiều chó và cả sư tử; gia súc được dùng làm thức ăn cho sư tử. Những người chăm sóc sư tử được phân phát khẩu phần bia và bánh mì. Văn bản cũng nhắc đến một ngôi đền thờ Enki, vị thần gắn với trí tuệ trong tín ngưỡng Lưỡng Hà, nơi từng tổ chức các nghi lễ tôn giáo.
Nhiều học giả nhận định địa điểm này có thể đã bị khai quật và xâm hại trái phép trong giai đoạn bất ổn sau năm 2003. Tuy nhiên, đến nay vị trí chính xác của Irisagrig vẫn chưa được xác định, và nguồn gốc cụ thể của các hiện vật xuất hiện trên thị trường chưa được công bố đầy đủ.
2. Itjtawy
Pharaoh Amenemhat I (trị vì khoảng 1981–1952 trước Công nguyên), người sáng lập Vương triều thứ 12, được cho là đã xây dựng một kinh đô mới mang tên Itjtawy, có thể hiểu là “Người nắm giữ Hai Vùng đất”, khẳng định quyền lực đối với Thượng và Hạ Ai Cập.
Ông lên ngôi sau giai đoạn biến động cuối Vương triều thứ 11. Một số văn bản cổ như “Lời dạy của Amenemhat” gợi ý khả năng ông bị sát hại trong cung đình, song chi tiết về cái chết vẫn còn tranh luận do thiếu bằng chứng trực tiếp.
Itjtawy tiếp tục là trung tâm chính trị trong phần lớn thời Trung Vương quốc và có thể duy trì vai trò kinh đô đến cuối Vương triều thứ 13, trước khi miền bắc Ai Cập rơi vào tay lực lượng Hyksos trong Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Hai.
Vị trí chính xác của Itjtawy chưa được xác định. Nhiều học giả cho rằng thành phố nằm gần Lisht, miền trung Ai Cập, nơi có quần thể mộ hoàng gia và kim tự tháp của Amenemhat I, cho thấy đây từng là khu vực trung tâm quyền lực thời Trung Vương quốc.
3. Akkad
Akkad, còn gọi là Agade, là kinh đô của Đế chế Akkad, một trong những nhà nước sớm nhất trong lịch sử, tồn tại khoảng 2334 đến 2154 trước Công nguyên. Thời cực thịnh, đế chế này mở rộng ảnh hưởng từ vùng hạ lưu Tigris – Euphrates tới Levant và có thể vươn đến Anatolia.
Nhiều cuộc chinh phạt gắn với triều đại của Sargon of Akkad, vị vua sáng lập đế chế. Tuy nhiên, phạm vi kiểm soát thực tế của Akkad ở các vùng xa trung tâm vẫn còn tranh luận do nguồn tư liệu chủ yếu là văn bản hoàng gia.
Tư liệu chữ hình nêm cho biết tại Akkad có đền Eulmash thờ Ishtar, song do thành phố chưa được xác định vị trí, hiểu biết về quy mô và cấu trúc công trình này vẫn dựa trên văn bản.
Đến nay, Akkad chưa được phát hiện khảo cổ. Phần lớn học giả cho rằng thành phố nằm ở miền trung Iraq ngày nay. Các ghi chép cổ cho thấy Akkad suy tàn vào thế kỷ XXII trước Công nguyên, nhưng nguyên nhân cụ thể vẫn còn được nghiên cứu.
4. Al-Yahudu
Al-Yahudu, nghĩa là “thị trấn của Giu-đa”, được nhắc đến trong văn bản thời Tân Babylon như nơi tái định cư người Do Thái sau khi vương quốc Judah bị chinh phục dưới triều Nebuchadnezzar II vào cuối thế kỷ VI trước Công nguyên. Việc di dời dân cư là chính sách quen thuộc của Babylon nhằm củng cố quyền kiểm soát các vùng đất mới sáp nhập.
Hơn 200 bảng đất sét chữ hình nêm được cho là xuất phát từ Al-Yahudu ghi lại các giao dịch kinh tế và hành chính, đồng thời cho thấy cộng đồng lưu cư vẫn duy trì bản sắc tôn giáo. Nhiều tên riêng có yếu tố “Yahu”, liên hệ với Yahweh, phản ánh sự tiếp nối truyền thống tín ngưỡng trong thời kỳ lưu đày.
Đến nay, vị trí chính xác của Al-Yahudu vẫn chưa được xác định qua khai quật chính thức. Giới học giả cho rằng địa điểm này có thể nằm tại miền nam hoặc miền trung Iraq ngày nay. Do các bảng đất sét xuất hiện trên thị trường cổ vật mà không có hồ sơ khai quật, khả năng chúng được phát hiện qua hoạt động đào bới trái phép không thể loại trừ.
5. Waššukanni
Waššukanni được xem là kinh đô của vương quốc Mitanni, tồn tại khoảng từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIV trước Công nguyên, với lãnh thổ trải rộng trên vùng đông bắc Syria, nam Anatolia và một phần bắc Iraq ngày nay. Trong quá trình phát triển, Mitanni chịu sức ép từ Đế chế Hittite ở phía bắc và Assyria ở phía nam; đến cuối thế kỷ XIV trước Công nguyên, quyền lực của Mitanni suy giảm và phần lớn lãnh thổ bị các thế lực này kiểm soát.
Cho đến nay, Waššukanni vẫn chưa được xác định chắc chắn về mặt khảo cổ. Nhiều giả thuyết đặt kinh đô này ở khu vực đông bắc Syria, song chưa có bằng chứng xác quyết.
Cư dân chủ yếu của Mitanni được gọi là người Hurrian. Họ sử dụng ngôn ngữ Hurrian, một ngữ hệ riêng biệt, hiện được biết đến thông qua các văn bản chữ hình nêm và tài liệu hành chính còn lưu lại.
6. Thinis
Thinis, còn gọi là Tjenu, là một thành phố cổ ở miền nam Ai Cập, được cho là có vai trò quan trọng trong giai đoạn hình thành nhà nước Ai Cập cổ đại vào cuối thiên niên kỷ IV trước Công nguyên. Theo sử gia Manetho, một số vị vua đầu tiên của Ai Cập có thể xuất thân từ Thinis trong thời kỳ tiền triều đại và đầu Vương triều I, khi tiến trình thống nhất Thượng và Hạ Ai Cập diễn ra.
Sau khi quyền lực tập trung về Memphis, Thinis không còn giữ vai trò kinh đô toàn quốc mà trở thành trung tâm của một nome, tức đơn vị hành chính cấp tỉnh, trong thời kỳ Cổ Vương quốc khoảng 2649 đến 2150 trước Công nguyên. Thông tin này được một số nhà nghiên cứu Ai Cập học đề cập trong các công trình chuyên khảo về khu vực Abydos.
Cho đến nay, vị trí chính xác của Thinis vẫn chưa được xác định. Phần lớn học giả cho rằng thành phố này nằm gần Abydos, miền nam Ai Cập, nơi phát hiện nhiều khu mộ thuộc giới tinh hoa và hoàng tộc từ giai đoạn đầu lịch sử Ai Cập. Các bằng chứng chôn cất tại Abydos củng cố giả thuyết rằng Thinis từng là một trung tâm quyền lực quan trọng trong buổi đầu hình thành nhà nước Ai Cập cổ đại.
