Nhiều người lầm tưởng Hàng Mã từ xưa đã là phố bán đồ chơi Trung thu , nhưng các tư liệu lịch sử cho thấy ban đầu các loại lồng đèn và đồ chơi đón trăng cũ lại được bày bán nhiều nhất ở các phố Hàng Gai và Hàng Đào. Khi đó, Hàng Mã thuần túy là phố nghề chuyên sản xuất và buôn bán giấy cúng, đồ vàng mã phục vụ nghi lễ tâm linh.
Bước ngoặt diễn ra vào khoảng cuối thế kỷ 19, khi các nghệ nhân làm đồ giấy bồi và lồng đèn từ làng cổ Quách Giai (khu vực hồ Bảy Mẫu) chuyển về định cư tại Hàng Mã, gộp chung với lực lượng thợ làm vàng mã có sẵn tại đây. Sự kết hợp giữa kỹ thuật vót nan, phất hồ, dán giấy của nghề làm đồ mã với tay nghề tạo hình lồng đèn đã giúp phố Hàng Mã tạo nên mối quan hệ ngày càng gắn bó hơn với những mùa Trung thu của trẻ em Hà thành.
Đèn lồng và đồ chơi được bày bán trước cửa tiệm trên phố Hàng Mã, Hàng Gai xưa. (Ảnh: Léon Busy)
Mỗi mùa Trung thu, Hàng Mã, Hàng Gai lại trở thành điểm đến quen thuộc của trẻ nhỏ khi được cha mẹ đưa đi ngắm và chọn mua đồ chơi.
Khác với khung cảnh sôi động, tấp nập quanh năm như ngày nay, phố Hàng Mã thời xưa có nhịp sống khá trầm lặng. Không gian phố nghề khi ấy tương đối yên tĩnh, chỉ thực sự náo nhiệt vào hai dịp lễ lớn nhất trong năm là Tết Trung thu và Tết Nguyên đán. Mỗi độ thu về, khắp con phố nhỏ lại đượm nồng mùi hồ dán, mùi giấy bản và mực in thủ công, những nguyên liệu thô sơ ấy đã làm nên linh hồn của một phố nghề Thăng Long cổ kính.
Trong không gian hoài niệm ấy, thế giới đồ chơi đón trăng của trẻ em Hà thành hiện ra đầy kỳ diệu, được chế tác hoàn toàn thủ công từ các nguyên liệu dân dã như tre, nứa, giấy mộc, gỗ hay đất nung. Lung linh nhất trên mặt phố là các loại đèn dán giấy bóng kính cắm nến bên trong, mô phỏng sinh động các nhân vật và con vật gắn liền với đời sống sản xuất lúa nước như đèn con thỏ, đèn cá chép, đèn thiềm thừ (ếch), đèn ông sao và đèn kéo quân.
Mẫu đèn lồng hình cá làm từ nan tre, phất giấy dầu, phổ biến tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX.
Những năm 1990 đến khoảng những năm 2010, dịp Trung thu, phố Hàng Mã dường như bị chiếm lĩnh bởi làn sóng đồ chơi công nghiệp bằng nhựa, lồng đèn Trung Quốc chạy pin phát nhạc và mặt nạ nhựa dẻo hình siêu nhân. Sự xuất hiện ồ ạt của các sản phẩm nhập khẩu hiện đại này đã thu hẹp đáng kể không gian dành cho đồ chơi dân gian truyền thống.
Nhiều gia đình làm nghề ở Hàng Mã không còn trực tiếp sản xuất mà chuyển sang nhập hàng buôn bán lại, khiến những món đồ chơi thủ công giản dị như đèn ông sao, đèn kéo quân hay đầu sư tử từng là ước mơ của nhiều thế hệ cứ lặng lẽ khuất bóng dần.
Tuy nhiên, khoảng từ năm 2015 đến nay, một làn sóng mới xuất hiện, cộng đồng bắt đầu có xu hướng tìm lại các giá trị văn hóa cốt lõi. Phố Hàng Mã dần trở thành không gian di sản gắn liền với các phiên chợ Trung thu truyền thống. Sự trở lại đầy trân trọng này đã phần nào đáp ứng nhu cầu hoài niệm, giúp người dân và du khách tìm lại những ký ức tuổi thơ tưởng chừng đã ngủ quên.
Hiện nay, dù đã khoác lên mình diện mạo nhộn nhịp với tính thương mại cao, Hàng Mã vẫn là một phần ký ức của Hà Nội. Việc dắt trẻ nhỏ đi qua con phố chật chội rực rỡ màu sắc, ngắm nhìn những chiếc đèn lồng treo cao hay lắng nghe tiếng trống múa lân gần như đã trở thành một nghi thức lặp lại, gắn liền với tâm thức thị dân. Chính sự chật chội, đông đúc và rộn rã ấy lại tạo nên một không gian văn hóa sống động mà các trung tâm thương mại hiện đại không thể nào có được.
