Thu thuế bất hợp lý, hoàn thuế khó khăn?
Mới đây, các hiệp hội ngành hàng nông sản cùng kiến nghị Quốc hội sớm thông qua các nội dung sửa đổi, bổ sung của luật Thuế giá trị gia tăng (GTGT) nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp (DN) có thêm nhiều cơ hội phát triển và đẩy mạnh xuất khẩu. Bởi từ gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, tôm cá… thực tế chỉ trải qua giai đoạn sơ chế như bóc vỏ, phơi, sấy… mà chưa phát sinh GTGT thực chất, việc áp thuế GTGT 5% là chưa phù hợp với bản chất của luật thuế, gây khó khăn cho DN. Đơn cử, theo tính toán của Hiệp hội Cà phê - ca cao VN (VICOFA), với 90% sản phẩm xuất khẩu là cà phê nhân xanh, tổng số thuế mà ngành này phải tạm nộp lên đến khoảng 10.000 tỉ đồng/năm. Việc này tạo áp lực rất lớn lên nguồn tài chính của DN, góp phần làm tăng giá thành xuất khẩu, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa VN nói chung trên trường quốc tế.
Doanh nghiệp ngành hàng cà phê phải ứng cả chục ngàn tỉ đồng nộp thuế GTGT nhưng thủ tục hoàn thuế còn nhiều khó khăn
ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH
Bổ sung về sự bất cập này, đại diện lãnh đạo Hiệp hội Lương thực VN (VFA) cho hay, hiện nay do cung thấp hơn cầu nên ngành cà phê, hồ tiêu xuất khẩu thuận lợi. Riêng lúa gạo, thị trường gạo thế giới đang trầm lắng, các khách hàng lớn như Philippines và Indonesia vẫn chưa quay lại trong khi lúa đông xuân đang vào vụ thu hoạch. Chưa kể tình hình thời tiết diễn biến phức tạp, mưa bão kéo dài khiến áp lực thu mua và tiêu thụ lúa gạo cho nông dân càng cấp bách. Trong bối cảnh đó, việc thu thuế GTGT sẽ tạo thêm nhiều gánh nặng tài chính với DN lúa gạo. Chưa kể, biên lợi nhuận của ngành này rất thấp, chỉ từ 1 - 3%. "Theo báo cáo của các DN hội viên, số thuế GTGT 5% bị tạm thu từ 1.7.2025 đến nay vẫn chưa được hoàn. Nguyên nhân do thủ tục phức tạp, thời gian kéo dài khiến tình hình tài chính vốn đã khó khăn lại càng căng thẳng hơn. Do vậy, chúng tôi kiến nghị Chính phủ, Quốc hội cấp bách giải quyết các chính sách thuế GTGT với ngành lương thực, góp phần ổn định sản xuất và xuất khẩu gạo của VN", báo cáo của VFA nhấn mạnh.
Các DN cũng phản ảnh, việc hoàn thuế bị kéo dài nhiều tháng, thậm chí bị từ chối vì lý do nằm ngoài khả năng kiểm soát của họ. Cụ thể, luật Thuế GTGT năm 2024 quy định: Bên bán phải "kê khai và nộp thuế" thì DN thu mua xuất khẩu mới được hoàn thuế. Quy định này bất hợp lý vì chuyển giao trách nhiệm của bên bán sang bên mua vốn đã hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ thuế. Trách nhiệm xác minh, kiểm tra thuộc về cơ quan thuế, không thể bắt DN phải gánh rủi ro về việc vi phạm nghĩa vụ thuế của bên bán.
Bên cạnh đó, có quy định khống chế mức hoàn thuế không vượt quá 10% doanh thu xuất khẩu trong kỳ cũng không phù hợp. Vì đặc thù ngành nông sản có tính mùa vụ cao, nên DN thường thu mua tập trung đầu vụ, nhưng xuất khẩu kéo dài nhiều tháng theo diễn biến thị trường cụ thể. Điều này khiến phần lớn thuế đầu vào không được hoàn đủ, ảnh hưởng đến tính thanh khoản và khả năng thu mua nguyên liệu cho nông dân. Hiện phần lớn nguyên liệu đầu vào trong ngành đến từ nông hộ nhỏ lẻ là những người không có chức năng phát hành hóa đơn. Đây là khó khăn rất lớn cho DN trong việc chứng minh nguồn gốc hợp lệ được khấu trừ hoặc hoàn thuế.
Tháo điểm nghẽn, đẩy mạnh số hóa, tự động hoàn thuế
Trong 10 tháng qua, cả nước xuất siêu 20 tỉ USD thì riêng nhóm ngành nông sản đạt gần 18 tỉ USD, tăng 16,4% so với cùng kỳ năm trước, và có đến 7 ngành hàng xuất siêu trên 1 tỉ USD. Ngành nông nghiệp tiếp tục đóng vai trò là trụ cột của nền kinh tế trong bối cảnh có nhiều thách thức. Trong bối cảnh đó, Liên đoàn Thương mại và công nghiệp VN (VCCI) đã có văn bản báo cáo Thủ tướng Chính phủ về những vướng mắc chính sách thuế GTGT và các giải pháp tháo gỡ.
VCCI kiến nghị xem xét khôi phục (hoặc khôi phục có thời hạn) quy định "không phải kê khai, tính thuế" đối với các sản phẩm nông nghiệp sơ chế như đã từng áp dụng tại Nghị định 209/2013. Chính phủ và các bộ, ngành liên quan ban hành danh mục cụ thể các loại "sản phẩm sơ chế thông thường" cho từng ngành hàng nhằm đảm bảo tính thống nhất trong cách hiểu và áp dụng giữa các địa phương. Chính phủ chỉ đạo Bộ Tài chính xây dựng cơ chế hoàn thuế tự động đối với các hồ sơ hợp lệ, không có dấu hiệu gian lận, tương tự mô hình đã được triển khai hiệu quả tại một số quốc gia như Ấn Độ. Mặt khác, cần phát triển hệ thống dữ liệu điện tử liên thông giữa cơ quan thuế, hải quan và DN để hỗ trợ quá trình xác thực, đối chiếu nhanh chóng và chính xác. Điều này chẳng những phù hợp với công cuộc chuyển đổi số quốc gia mà còn tiết kiệm thời gian, chi phí; tăng hiệu quả giám sát, giảm áp lực và chống gian lận thuế hiệu quả hơn. Đối với thủ tục hoàn thuế, cần loại bỏ quy định DN chỉ được hoàn thuế khi nhà cung cấp đã khai, nộp thuế vì thực tế đây là điều kiện không hợp lý dẫn đến tình trạng DN bị từ chối hoàn thuế do lỗi của bên thứ ba.
Theo Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP), trong bối cảnh kinh tế số và thương mại điện tử phát triển, đặc biệt là xu hướng xuất khẩu hàng hóa qua các nền tảng trực tuyến, cần sớm xây dựng cơ chế pháp lý phù hợp để hỗ trợ DN thực hiện thủ tục hoàn thuế. Do vậy, VCCI cũng kiến nghị cho phép sử dụng chứng từ điện từ, dữ liệu giao dịch số làm căn cứ xác minh trong khâu hoàn thuế xuất khẩu. Với đặc thù sản xuất nông hộ nhỏ lẻ của VN hiện nay, đề nghị cho phép DN sử dụng bảng kê mua hàng không hóa đơn (theo mẫu tại Thông tư 78/2021) như một loại chứng từ thay thế để làm căn cứ khấu trừ và hoàn thuế.
Doanh nghiệp nhỏ, mới chuyển đổi lo sai sót kỹ thuật
Theo VICOFA, phần lớn sản phẩm của ngành được xuất khẩu vào thị trường châu Âu. Thời gian qua có thực tế nhiều DN xuất khẩu bị liên đới trách nhiệm do nhà cung cấp gian lận hóa đơn hoặc chưa thực hiện nghĩa vụ thuế; khiến các nhà xuất khẩu bị truy thu hoặc từ chối hoàn thuế. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của DN trên thị trường thế giới. Ngoài ra, mức xử phạt hành chính hiện nay từ 5 - 8 triệu đồng, áp dụng với cả những sai sót nhỏ mang tính kỹ thuật, gây áp lực không đáng có với DN nhỏ và hộ kinh doanh mới chuyển đổi mô hình.
