Theo thống kê, tại Việt Nam, có tới 40% trẻ em trong độ tuổi từ 8 đến 12 đang dành hơn 4 tiếng mỗi ngày để sử dụng các thiết bị có màn hình. Con số tưởng chừng xa lạ này lại trở nên quen thuộc nếu nhìn vào thực tế sinh hoạt của nhiều gia đình hiện nay.
Dỗ con ăn bằng điện thoại, cho con xem màn hình để có thêm thời gian cho bản thân, dần dần, chiếc điện thoại trở thành “đích đến” của mọi cuộc ăn vạ. Giải trí và sức khỏe chưa bao giờ ở gần nhau đến thế, bởi theo các chuyên gia, những nội dung trẻ đang tiếp cận trên môi trường mạng có thể tác động trực tiếp đến quá trình phát triển sức khỏe tâm thần.
Thực tế ghi nhận, nhiều hình ảnh bạo lực, thậm chí là kinh dị, xuất hiện trong không ít video được các nền tảng trực tuyến tự động đề xuất khi trẻ xem. Theo phản ánh của các gia đình, dù đã áp dụng các biện pháp chặn, hạn chế hoặc chuyển bộ lọc sang chương trình dành cho trẻ em, vẫn tồn tại những lỗ hổng khiến trẻ dễ dàng tiếp cận các video không phù hợp, ngay trong chính tầm kiểm soát của cha mẹ.
Chị Thu Trang, phường Đại Mỗ, TP Hà Nội cho biết, những video như vậy ảnh hưởng rất lớn đến việc dạy con, đặc biệt trong giai đoạn trẻ đang định hình nhân cách. Việc tiếp xúc với các hình ảnh bạo lực có thể khiến trẻ hình thành cách giải quyết vấn đề mang tính bạo lực, điều khiến nhiều bậc phụ huynh lo lắng. Theo chị, ngay cả người lớn khi xem những nội dung này cũng cảm thấy nhức nhối, huống chi là trẻ em.
Một phụ huynh khác chia sẻ, cuối tuần chị cho con xem tivi khoảng một tiếng, song không thể ngồi cạnh con suốt thời gian đó vì còn phải làm việc nhà. Khi quay lại, chị phát hiện con đang xem một chương trình không phù hợp và đứa trẻ lập tức chuyển kênh khác. Khi được hỏi, con cho biết nội dung đó tự động hiện lên. Điều này nhiều lần khiến hai mẹ con xảy ra mâu thuẫn.
Khi màn hình dần trở thành “người bạn” quen thuộc trong đời sống hàng ngày của trẻ em, nỗi lo về những nội dung không phù hợp ảnh hưởng đến quá trình phát triển cảm xúc và hành vi của trẻ cũng ngày càng gia tăng. Một số phụ huynh cho biết, có giai đoạn con nghiện xem tivi đến mức bỏ ăn, bỏ uống, khó giao tiếp, dễ cáu gắt, hờn dỗi, thậm chí có hành vi chống đối khi bị nhắc nhở. Để giúp con rời khỏi màn hình, gia đình buộc phải thương lượng, đánh lạc hướng bằng các hoạt động khác.
Thực tế cho thấy, với sự phát triển của các nền tảng video ngắn, chỉ bằng một thao tác lướt, hàng loạt nội dung liên tiếp được đề xuất, cuốn trẻ vào vòng lặp tiêu thụ không điểm dừng. Nhiều video mang tính bạo lực, vượt ngoài độ tuổi, có nhịp độ nhanh, lặp đi lặp lại, khiến trẻ khó kiểm soát thời gian và hành vi xem.
Trước thực trạng này, chị Thu Trang bày tỏ mong muốn các nhà sản xuất nội dung và các nền tảng trực tuyến tăng cường kiểm duyệt, bảo đảm nội dung phù hợp với lứa tuổi trẻ em. Theo chị, ngay cả những nền tảng được thiết kế dành riêng cho trẻ nhỏ vẫn tồn tại những nội dung không phù hợp, gây lo ngại cho các bậc phụ huynh.
Không ít gia đình lo lắng khi nhận thấy việc tiếp xúc thường xuyên với các nội dung không phù hợp đang khiến trẻ dễ cáu gắt, giảm khả năng chú ý và ngày càng khó rời khỏi màn hình khi được nhắc nhở. Đây là vấn đề đặt ra yêu cầu cấp thiết về trách nhiệm của gia đình, nhà trường và các nền tảng cung cấp nội dung số trong việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.
Gia tăng trẻ em gặp vấn đề sức khỏe tâm thần do tiếp xúc nội dung bạo lực, kinh dị trên mạng
Theo thống kê của Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, mỗi ngày đơn vị tiếp nhận từ 500 đến 700 người bệnh đến khám ngoại trú, trong đó có khoảng 20% là trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên. Trung bình, cứ 10 người đến khám sức khỏe tâm thần thì có 2 trường hợp là trẻ em hoặc thanh thiếu niên. Nhiều ca bệnh được xác định có triệu chứng rối loạn tâm thần liên quan đến việc tiếp xúc với bạo lực trong gia đình, trường lớp hoặc trên không gian mạng.
Thực tế tại Viện Sức khỏe Tâm thần cho thấy, không ít trẻ nhập viện trong tình trạng bồn chồn, bất an, mất khả năng tập trung học tập, ngủ kém và thường xuyên giật mình về đêm. Có trường hợp trước khi đến khám đã xuất hiện các cơn co giật, chân tay co quắp, phải nhập viện cấp cứu. Qua thăm khám, các bác sĩ chẩn đoán người bệnh gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, trong đó nguyên nhân được xác định là do thường xuyên xem các nội dung kinh dị, bạo lực trên mạng.
Bác sĩ chuyên khoa II Bùi Hồng Bảo Ngọc, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, qua quá trình khai thác triệu chứng và thực hiện các test tâm lý, nhiều bệnh nhân có biểu hiện lo âu rõ rệt, mức độ cao và phải nhập viện điều trị. Trong một số trường hợp, căn nguyên của lo âu liên quan trực tiếp đến việc xem phim ma, các nội dung kinh dị, chết chóc trong thời gian dài.
Bên cạnh rối loạn lo âu, các bác sĩ cũng ghi nhận nhiều trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên đến khám trong tình trạng rối loạn hành vi do xem video bạo lực. Trẻ có biểu hiện tăng động, xuất hiện các hành vi bạo lực như bắt nạt, đánh bạn, gây ảnh hưởng đến môi trường học đường và sinh hoạt gia đình. Không ít trường hợp phải can thiệp bằng các biện pháp y khoa kéo dài.
Theo bác sĩ Bùi Hồng Bảo Ngọc, trẻ em và thanh thiếu niên có xu hướng học hỏi, bắt chước những hành vi xuất hiện trên mạng, đặc biệt là các hành vi bạo lực. Thực tế, nhiều bệnh nhân trẻ đến Viện Sức khỏe Tâm thần có các hành vi bạo lực tại gia đình, trường lớp và ngoài cộng đồng, tiềm ẩn nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng.
Các chuyên gia y tế cảnh báo, những nội dung trẻ tiếp xúc hằng ngày có thể tác động trực tiếp đến sự phát triển vùng cảm xúc của não bộ. Trong khi đó, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ chưa hoàn thiện, khiến các em dễ học theo những hành vi tiêu cực xuất hiện trong các video bạo lực, kinh dị trên không gian mạng.
Phân tích sâu hơn về cơ chế tác động, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, khi trẻ nhỏ tiếp xúc với các nội dung kinh dị, hệ thống tưởng thưởng trong não bộ, liên quan đến dopamin, có thể bị kích hoạt. Nếu việc tiếp xúc này lặp đi lặp lại, trẻ có nguy cơ hình thành trạng thái lệ thuộc, dẫn đến thay đổi cảm xúc và hành vi, thậm chí chấp nhận bạo lực. Một số trẻ khác lại rơi vào trạng thái sợ hãi, lo lắng kéo dài do chưa có khả năng phân biệt rõ giữa hình ảnh trong phim và thực tế.
Các bác sĩ khuyến cáo, trên thực tế, nhiều gia đình chỉ đưa trẻ đi khám khi các biểu hiện đã trở nên rõ ràng như mất ngủ kéo dài, rối loạn hành vi. Tuy nhiên, phía sau những triệu chứng này là cả một quá trình trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại với các nội dung bạo lực, kinh dị trên không gian mạng mà người lớn chưa đánh giá đúng mức độ nguy hiểm. Khi các tác động này bộc lộ thành vấn đề sức khỏe tâm thần, việc điều trị sẽ trở nên phức tạp và kéo dài hơn.
Trẻ hiểu và biết cách lựa chọn nội dung trên không gian mạng
Màu sắc rực rỡ, hình ảnh giới thiệu bắt mắt, nhưng ẩn phía sau nhiều video trên không gian mạng lại là những nội dung không phù hợp với trẻ nhỏ. Theo các chuyên gia, chỉ từ một đến hai video “lạ”, thuật toán của các nền tảng mạng xã hội có thể nhanh chóng dẫn dắt trẻ tiếp cận những nội dung bạo lực, lệch chuẩn.
Phân tích về cơ chế này, anh Nguyễn Đình Thành, chuyên gia truyền thông văn hóa cho biết, bản chất của trẻ nhỏ là tò mò và dễ bị thu hút bởi những hình ảnh chuyển động nhanh, nhiều màu sắc, trông thú vị. Đây cũng là yếu tố mà các nền tảng phát triển nội dung thường khai thác. Theo các nghiên cứu được thực hiện trên hàng chục nghìn mẫu nội dung, phần lớn đều được thiết kế để thu hút trẻ em, tuy nhiên không ít video khi truy cập lại chứa yếu tố kinh dị, bạo lực, khiến trẻ dễ bị “bẫy” vào vòng xoáy tò mò, xem lặp lại và dần hình thành thói quen lệ thuộc.
Để trẻ có thể tiếp cận những nội dung phù hợp, bên cạnh trách nhiệm của các nền tảng cung cấp dịch vụ, các chuyên gia cho rằng vai trò đồng hành của gia đình và nhà trường là yếu tố then chốt, đặc biệt trong việc định hướng và trang bị kỹ năng cho trẻ khi tham gia môi trường mạng.
Tại Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm Symphony (TP Hà Nội), giáo dục kỹ năng sống số được triển khai từ sớm và không tách rời thành một nội dung riêng biệt. Ngay từ lớp 1, các kỹ năng này được lồng ghép xuyên suốt trong các giờ học, sinh hoạt và hoạt động trải nghiệm hằng ngày của học sinh, bắt đầu từ những thao tác đơn giản khi sử dụng thiết bị điện tử phục vụ học tập.
Cô giáo Đặng Thị Thu Hiền cho biết, thông qua các hoạt động học tập trên iPad và trò chơi tương tác, học sinh được hướng dẫn cách nhận biết đường link an toàn, không bấm vào các đường link lạ hoặc ứng dụng không phù hợp ngoài nội dung học tập.
Theo bà Đặng Hải Yến, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm Symphony, khi được trang bị kỹ năng từ sớm, học sinh sẽ biết cách chọn lọc thông tin và sử dụng công nghệ số như một công cụ học tập an toàn, hiệu quả. Nhà trường chú trọng hướng dẫn học sinh sử dụng thiết bị điện tử và các nền tảng học tập an toàn, đồng thời tổ chức các buổi chia sẻ với chuyên gia nhằm trang bị kiến thức bảo đảm an toàn trên không gian mạng.
Không chỉ dừng lại ở việc nhận biết nội dung phù hợp, nhà trường còn giúp học sinh hiểu rõ những nguy cơ tiềm ẩn trong môi trường số, như việc tiếp xúc với thông tin sai lệch, nội dung không phù hợp với lứa tuổi hoặc nguy cơ bị xâm hại trên không gian mạng.
Chia sẻ sau các buổi học kỹ năng sống số, em Vương Tất Bảo cho biết, bản thân đã hiểu cần lựa chọn video phù hợp với độ tuổi, không bấm vào đường link lạ và luôn xin phép bố mẹ trước khi xem. Trong khi đó, em Trần Ngọc Bảo Trâm cho rằng, việc học kỹ năng sống số giúp em biết không tùy tiện chia sẻ thông tin cá nhân trên mạng và cần hỏi lại thầy cô, bố mẹ khi tiếp nhận những thông tin chưa rõ ràng hoặc chưa chính xác.
Trong bối cảnh không gian số ngày càng gắn bó mật thiết với đời sống của trẻ em, giáo dục kỹ năng sống số không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mỗi gia đình và nhà trường. Việc trang bị cho trẻ khả năng tiếp nhận thông tin có chọn lọc, nhận diện rủi ro và sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm chính là nền tảng quan trọng để các em tự tin học tập, kết nối và phát triển trong xã hội hiện đại.
