Tết Nguyên đán là dịp sum họp, đoàn viên của mỗi gia đình, nhưng với người mắc bệnh thận, đây cũng là khoảng thời gian đầy thách thức. Đặc thù mâm cỗ Tết truyền thống giàu đạm, nhiều muối và chất béo, cộng với thói quen ăn uống thất thường, sinh hoạt đảo lộn, có thể khiến các chỉ số sức khỏe nhanh chóng vượt ngưỡng an toàn.
Theo TS.BS Nghiêm Trung Dũng, Giám đốc Trung tâm Thận tiết niệu và Lọc máu, Bệnh viện Bạch Mai, mỗi năm sau Tết, số bệnh nhân nhập viện vì phù nặng, tăng huyết áp, rối loạn điện giải hoặc biến chứng tim mạch liên quan đến thận đều tăng. Phần lớn bắt nguồn từ việc “ăn Tết như người khỏe mạnh” trong nhiều ngày liên tiếp.
Những món quen nhưng không hề “lành”
Bánh chưng, bánh tét, biểu tượng của ngày Tết lại là thực phẩm không thân thiện với người suy thận mạn, nhất là khi kèm tăng huyết áp, tiểu đường hoặc rối loạn mỡ máu. Hàm lượng tinh bột, chất béo cao khiến cơ thể dễ quá tải năng lượng, giữ nước và tăng huyết áp.
Các món muối chua như dưa hành, củ kiệu, cà muối chứa lượng muối rất lớn. Chỉ vài bữa ăn mặn liên tiếp cũng có thể gây phù, làm huyết áp tăng vọt, buộc người bệnh phải nhập viện cấp cứu.
Nhóm thực phẩm chế biến sẵn như giò chả, xúc xích, thịt hộp vốn tiện lợi trong ngày Tết nhưng lại chứa nhiều muối, chất bảo quản và đạm. Với người suy thận chưa lọc máu, lượng đạm nên giới hạn khoảng 100–150 g/ngày, thậm chí thấp hơn tùy giai đoạn bệnh.
Trái cây trưng Tết cũng cần lựa chọn kỹ. Chuối, cam, nho, bưởi giàu kali, chất điện giải nếu tăng cao trong máu có thể gây loạn nhịp tim, ngừng tim đột ngột. Theo các khuyến cáo chuyên môn, tăng kali máu là một trong những tình trạng cấp cứu nội khoa nguy hiểm nhất ở bệnh nhân thận.
Đặc biệt, rượu bia và nước ngọt có ga là “vùng cấm” với người bệnh thận, nhất là những trường hợp kèm tăng huyết áp. Uống rượu không chỉ làm tăng nguy cơ tai biến tim mạch, đột quỵ mà còn khiến kiểm soát huyết áp và dịch cơ thể trở nên khó khăn hơn.
Mâm cỗ nhiều đạm, mặn và rượu bia tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nặng cho người mắc bệnh thận.
Mỗi thể bệnh, một chế độ ăn
TS.BS Nghiêm Trung Dũng nhấn mạnh, không có một chế độ ăn chung cho tất cả bệnh nhân thận. Dinh dưỡng cần được cá thể hóa theo từng nhóm bệnh.
Với người viêm cầu thận mạn có hội chứng thận hư, nếu còn phù phải ăn nhạt hoàn toàn. Khi hết phù, lượng muối chỉ nên duy trì khoảng 2 g/ngày, tương đương hai thìa nước mắm loại 5 ml. Chất béo ưu tiên dầu thực vật như dầu đậu nành, oliu, lạc với lượng vừa phải; đạm lấy từ thịt nạc, cá, sữa theo chỉ định của bác sĩ.
Người suy thận mạn chưa lọc máu cần giảm đạm nghiêm ngặt, chỉ khoảng 0,6 g/kg cân nặng/ngày. Nguồn năng lượng nên đến từ tinh bột dễ tiêu như miến dong, khoai sọ, bột sắn dây; rau quả chọn loại ít kali như bầu, bí, mướp, dưa chuột.
Với bệnh nhân lọc máu chu kỳ, việc kiểm soát lượng nước uống là nguyên tắc sống còn. Cân nặng giữa hai lần lọc không nên tăng quá 2 kg. Người bệnh có thể ăn đạm gần như bình thường nhưng cần hạn chế thực phẩm giàu phospho như lòng đỏ trứng, phô mai, sữa.
Nguyên tắc “3 đúng” trong ngày Tết
Ngoài ăn uống, sinh hoạt ngày Tết cũng cần tuân thủ nguyên tắc “3 đúng”.
Đó là dùng thuốc đúng giờ, đúng liều, không tự ý bỏ thuốc dù bận rộn thăm hỏi, chúc Tết. Thực tế lâm sàng cho thấy, nhiều ca biến chứng nặng xảy ra chỉ vì người bệnh quên thuốc vài ngày.
Vận động đúng mức cũng rất quan trọng. Người bệnh nên duy trì đi bộ nhẹ, tập yoga, tránh gắng sức, leo núi cao hoặc mang vác nặng – những hoạt động có thể khiến huyết áp và nhịp tim tăng đột ngột.
Giữ ấm đúng cách trong những ngày thời tiết lạnh giúp hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn hô hấp, viêm họng – các yếu tố có thể làm bệnh thận tiến triển xấu hơn.
Du xuân, dã ngoại giúp tinh thần thư giãn nhưng người bệnh thận cần chuẩn bị kỹ. Thuốc điều trị phải mang đủ cho toàn bộ chuyến đi, kèm đơn thuốc để phòng trường hợp cần hỗ trợ y tế. Khi ăn uống xa nhà, nên ưu tiên món luộc, hấp, chủ động yêu cầu giảm muối và kiểm soát lượng nước đưa vào cơ thể.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt nhiều, khó thở, phù tăng nhanh, đau ngực, loạn nhịp tim, người bệnh cần dừng hoạt động và đến cơ sở y tế gần nhất.
