Theo nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia phong thủy Phạm Đình Hải (Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam), các gia đình có thể tùy theo điều kiện, quan niệm của mình để bày mâm ngũ quả, vì tiêu chí quan trọng nhất là thành kính, thể hiện rõ đạo hiếu của mình.
Nguồn gốc và ý nghĩa của mâm ngũ quả gắn với đạo hiếu, là lễ vật trang trọng nhất trong ngày lễ, ngày Tết. Theo truyền thống, các gia đình hái những loại quả thơm ngon từ vườn nhà để bày mâm ngũ quả.
Ngũ quả có âm "ngũ" trùng với âm "ngũ" trong ngũ hành nên nhiều người đồng nhất với "ngũ hành" và đưa ra các tiêu chí về ngũ quả theo ngũ hành.
Phổ biến là quan niệm: Ngũ quả là 5 loại quả có màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Bên cạnh đó, "ngũ" còn tượng trưng những ước nguyện của gia chủ về một cuộc sống sung túc, viên mãn: phúc (may mắn); quý (giàu có, sang trọng), thọ (sống lâu), khang (khỏe mạnh), ninh (bình yên).
Ở mỗi vùng, người dân lại có phong tục chọn các loại quả, bài trí mâm khác nhau tuỳ thuộc vào khí hậu, sản vật, quan niệm từng địa phương.
Người miền Bắc thường chọn ngũ quả gắn với quan niệm về ngũ hành, rõ nhất là màu sắc: Màu xanh tượng trưng cho sự ổn định, bình an; Màu đỏ (màu cam) tượng trưng cho sự may mắn; Màu vàng tượng trưng cho phát tài phát lộc...
Hoa quả phổ biến của miền Bắc là chuối, bưởi, phật thủ, cam/quýt, quất... Trong đó, chuối xanh - tượng trưng cho gia đình sum vầy, quây quần và sự chở che; phật thủ xanh - bàn tay phật che chở cho cả gia đình; bưởi vàng - cầu ước sự an khang, thịnh vượng...
Miền Nam hoa trái phong phú hơn, nhưng tiêu biểu nhất là xoài, dừa, dứa (thơm, khóm), đu đủ, dưa...
Người dân ở miền Trung bày mâm ngũ quả có phần đơn giản hơn, có lẽ do điều kiện thời tiết, khí hậu và thổ nhưỡng vùng này khó trồng được các loại quả đa dạng.
Theo chuyên gia ẩm thực, nhà báo Vũ Thị Tuyết Nhung, mâm ngũ quả là một phần không thể thiếu trong ngày Tết nhưng ở mỗi miền cách lựa chọn trái cây và bày biện lại có sự khác nhau.
Theo bà, ở miền Bắc, gia chủ thường chọn một nải chuối lớn, thật đẹp để "ôm" trọn một quả bưởi vỏ bóng, còn cành lá xanh, sau đó xếp xung quanh là cam/quýt/quất, táo, ớt... Gia chủ bài trí các loại quả sao cho tinh tế về màu sắc, kính thước, qua đó gửi gắm mong ước đủ đầy, sung túc, may mắn.
"Ngày nay các loại trái cây đa dạng và dễ mua hơn nên mâm ngũ quả của các gia đình trở nên đa dạng, có thể có 7, 9 thậm chí 11 loại trái cây - tùy điều kiện, sở thích. Người miền Bắc thường chọn số quả là số lẻ trong mâm ngũ quả với quan niệm sẽ mang lại may mắn", bà Nhung chia sẻ.
Còn ở miền Nam, gia đình thường bày mâm ngũ quả theo mong ước "cầu - vừa - đủ - sung - sài", tức là mãng cầu, dừa, đu đủ, sung, xoài.
Cách bày mâm ngũ quả bắt đầu với những quả lớn như: mãng cầu, đu đủ, dừa… được đặt bên dưới. Tiếp đến, các quả nhỏ được bày lên trên, sắp xếp hợp lý để có hình dạng như ngọn tháp. Ngoài ra, người miền Nam còn có thói quen bày thêm cặp dưa hấu trên bàn thờ cùng mâm ngũ quả.
Người dân miền Nam tránh những loại quả như chuối vì cách phát âm gần giống "chúi nhủi", không phất lên được; hay cam, quýt sẽ dễ liên tưởng tới "quýt làm cam chịu".
Người miền Trung có cách bày biện, trang trí mâm ngũ quả khá đơn giản, thường là dứa đặt cao nhất, xung quanh bày xoài, thanh long, táo, nho, quýt… Các loại quả to nặng đặt ở giữa, rồi dùng các loại quả nhỏ hơn như quýt, táo, nho, xoài xen kẽ vào.
