Lớp học nhạc trong bóng tối của vị giáo sư 85 tuổi

Cuối năm 2025, phòng hòa nhạc tại Nhạc viện Hà Nội chật kín khách quốc tế. Tại đêm nhạc chào mừng các sự kiện ngoại giao lớn, Dàn hợp ca Hy Vọng đã trình diễn những bản dân ca Việt Nam và quốc tế. Trong hơn 20 nghệ sĩ trên sân khấu, chỉ có giáo sư Tôn Thất Triêm và vợ - nghệ sĩ opera Xuân Thanh - là người sáng mắt.

"Nghe họ hát những bản dân ca Mỹ, tôi thấy mình như đang ở quê nhà", John, một khán giả người Mỹ, chia sẻ.

Kết thúc buổi diễn, dưới tràng pháo tay không dứt, dàn hợp ca cúi chào cảm tạ. Người nhạc trưởng 85 tuổi cùng vợ ân cần dắt tay từng học trò xuống bậc thang, hỗ trợ sắp xếp nhạc cụ. Những cử chỉ chính xác cho thấy sự chăm sóc này đã thành phản xạ tự nhiên. "Chúng tôi làm việc này hơn 20 năm, quen rồi", ông Triêm mỉm cười nói.

GS Tôn Thất Triêm là nghệ sĩ piano duy nhất tại Việt Nam từng đạt danh hiệu hòa tấu xuất sắc tại bốn cuộc thi âm nhạc quốc tế danh giá ở Nga. Đầu những năm 2000, sau nhiều năm giảng dạy và biểu diễn khắp châu Âu, ông về nước. Qua sự kết nối của tổ chức phi chính phủ Samaritan’s Purse, vị giáo sư bắt đầu dạy đàn miễn phí cho trẻ khiếm thị trường Nguyễn Đình Chiểu.

"Tôi muốn dùng tiếng đàn xoa dịu nỗi cô đơn của những đứa trẻ, làm lắng lại cơn đau của người bệnh", ông tâm sự. Thấy học trò có năng khiếu, ông rủ vợ đến dạy hát. Suốt nhiều năm, bất kể nắng mưa, đôi vợ chồng cưỡi chiếc xe Honda Cub 82 cũ đi hơn 10 km từ đường Láng đến phố Lạc Trung. Lớp học không sách vở, không bản nhạc chữ nổi, hoàn toàn dạy theo phương pháp "truyền khẩu".

Việc dạy hát tiếng nước ngoài cho người khiếm thị là một thử thách lớn. Để học trò tiếp cận văn hóa thế giới, ông Triêm tìm, ghi âm dân ca các nước rồi mang về cho học sinh chép lại. Ông cũng tỉ mẩn ghi chú cách phát âm các bài hát tiếng Anh, Pháp, Đức bằng tiếng Việt, giải thích cặn kẽ ngữ nghĩa để các em hiểu và thuộc lời.

Các buổi tập thường kéo dài 2-3 tiếng mỗi tối. Khi học trò đã yên giấc trong ký túc xá, hai người thầy mới lặng lẽ ra về lúc nửa đêm. Năm 2003, Dàn hợp ca Hy Vọng chính thức ra đời. Không chỉ dạy đàn hát, nghệ sĩ Tôn Thất Triêm tận dụng mọi mối quan hệ với các tổ chức quốc tế để đưa các em đi biểu diễn.

Bước ngoặt đến vào năm 2005, tại lễ kỷ niệm 10 năm bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ. Lần đầu tiên, những đứa trẻ khiếm thị đứng trước các vị đại sứ và khách mời quan trọng. Để chuẩn bị cho vài phút tỏa sáng, thầy trò đã khổ luyện hàng tháng.

Giáo sư Triêm không thể quên khoảnh khắc lần đầu dìu học trò lên sân khấu, đệm đàn cho các em biểu diễn trước hàng trăm khán giả. Niềm tự hào xen lẫn hạnh phúc dâng trào khi những đứa trẻ thiệt thòi cất cao tiếng hát.

Tham tán Văn hóa thông tin Mỹ khi đó, ông Louis Lantner, xúc động chia sẻ: "GS Tôn Thất Triêm là một nghệ sĩ đẳng cấp thế giới và nhà tổ chức phi thường. Chúng tôi tự hào gọi ông là một người thầy lớn".

Khi học trò tốt nghiệp trường Nguyễn Đình Chiểu, không gian sinh hoạt của nhóm được chuyển về căn nhà nhỏ của ông bà trên đường Láng. Trong căn phòng giản dị, vợ chồng giáo sư luôn dành quà bánh chia cho học trò sau mỗi giờ tập. Với những học trò sức khỏe yếu, ông Triêm chủ động thuê xe ôm đón tận nơi.

Thách thức lớn nhất với thầy trò là các bài hát tiếng Arab. Ngoài việc ghi âm, giáo sư Triêm phải phiên âm hệ La-tinh rồi dịch nghĩa từng câu. Khi học trò tập trôi chảy, ông liên hệ Đại sứ quán nhờ người bản địa kiểm tra, chỉnh sửa lỗi phát âm. Quá trình này thường tốn cả tháng trời.

"Dạy người khiếm thị cần sự kiên trì tuyệt đối vì các em chỉ học qua truyền khẩu. Tôi dạy đến khi nào học trò thực sự tự tin mới đưa các em lên sân khấu", giáo sư chia sẻ. Suốt 23 năm qua, ông không nhận một đồng học phí.

Đến nay, Dàn hợp ca Hy Vọng đã đón nhận thêm nhiều thành viên mới, thực hiện hàng nghìn buổi diễn, thu âm 4 CD quốc ca của 20 quốc gia. Từ những buổi diễn đầu tiên chập chững, nghệ sĩ Tôn Thất Triêm đưa nhóm nhạc biểu diễn thành công trong nhiều sự kiện ngoại giao của Mỹ, Pháp, Iran, Italy, Brunei, Luxembourg, Kuwait, Australia, Algeria, Thụy Sĩ... Nhiều đại sứ đã viết thư cảm ơn, khẳng định ông là người mang âm nhạc kết nối tình hữu nghị.

Qua những buổi biểu diễn, nhiều tài năng có số phận nghiệt ngã đã vươn lên. Anh Nguyễn Văn Linh, 35 tuổi, nghệ sĩ sáo trúc, gia nhập nhóm từ năm 2012. Mối nhân duyên bắt đầu khi tiếng sáo của chàng trai khiếm thị khiến người thầy già rơi nước mắt. "Tiếng sáo của con rất cảm xúc. Con có muốn tham gia ban nhạc cùng thầy không?", câu nói ấy của ông Triêm đã thay đổi cuộc đời Linh.

Từ một cậu bé tự ti, nhờ sự dẫn dắt của thầy, Linh thi đỗ vào Học viện Âm nhạc Quốc gia. Hiện tại, dù phải chạy thận ba lần mỗi tuần, anh chưa từng bỏ lỡ buổi tập nào. "Thầy không chỉ dạy nhạc, thầy đã tặng tôi một cuộc đời mới", Linh xúc động nói.

Ở tuổi 85, GS Tôn Thất Triêm vẫn trăn trở khi nhiều học trò có tài năng nhưng khó mưu sinh bằng nghề. Ông và vợ vẫn miệt mài kết nối, tìm kiếm cơ hội biểu diễn để các em có thêm thu nhập.

"Để có được dàn hợp ca hôm nay, có những đêm thầy trò chỉ ăn mì gói để theo đuổi đam mê", vị giáo sư già nói. "Phần thưởng lớn nhất đời tôi không phải danh tiếng, mà là được nhìn thấy những 'vầng trăng khuyết' tỏa sáng rực rỡ dưới ánh đèn sân khấu".