Hormuz là eo biển ngăn cách Iran (phía bắc) với bán đảo Arab (phía nam), đồng thời nối liền Vịnh Ba Tư (phía tây) với Vịnh Oman và Biển Arab (phía đông). Tuy nhiên, eo biển này gần như bị đóng cửa sau khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công vào Iran ngày 28/2, khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt, đồng thời làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng trầm trọng.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 54 km, gồm các luồng hàng hải rộng 3,7 km dành cho tàu thuyền ra vào cùng một vùng đệm rộng 3,7 km. Lý do khiến lối thoát khỏi Vịnh Ba Tư hẹp như vậy cũng chính là nguyên nhân giúp khu vực này có trữ lượng dầu khí dồi dào: một vụ va chạm lục địa kéo dài hàng triệu năm.
Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA
Khu vực Vịnh Ba Tư có trữ lượng dầu khí khổng lồ
Iran nằm trên ranh giới nơi mảng kiến tạo Arab va chạm với mảng Á-Âu. Sự va chạm này làm biến dạng địa hình, tạo nên Zagros - dãy núi dài ở Iran, đè xuống mảng Arab và khiến nó cong lên. Sự uốn cong này tạo ra một điểm trũng trong vỏ Trái Đất gọi là bồn trũng tiền địa, tích tụ lượng lớn dầu khí. Bồn trũng này cũng tích tụ nước, tạo nên Vịnh Ba Tư dài và hẹp.
"Sự kết hợp của nhiều yếu tố địa chất khiến Trung Đông có trữ lượng dầu khí khổng lồ ở cả hai bên của Vịnh Ba Tư", Mark Allen, giáo sư khoa học Trái Đất tại Đại học Durham, nói với Scientific American.
Theo Edwin Nissen, giáo sư khoa học Trái Đất và đại dương tại Đại học Victoria, hàng trăm triệu năm trước, rìa phía bắc của mảng Arab ngày nay là "rìa thụ động", đóng vai trò ranh giới giữa vỏ lục địa và vỏ đại dương, ít có hoạt động kiến tạo. Qua nhiều kỷ địa chất, mực nước biển liên tục lên xuống, khiến vùng rìa này tích tụ nhiều lớp đá phiến giàu chất hữu cơ, sa thạch xốp, đá vôi nứt nẻ, muối và lớp đá phủ cứng. Vật liệu hữu cơ được chôn sâu, biến đổi thành dầu mỏ và khí tự nhiên dưới nhiệt độ và áp suất và cực lớn. Sa thạch và đá vôi tạo ra những khe nứt nơi dầu khí có thể tích tụ, trong khi lớp đá phủ bên trên giữ mọi thứ đúng vị trí.
Theo nghiên cứu xuất bản trên tạp chí Results in Earth Sciences năm 2024, khu vực địa chất này chứa khoảng 12% trữ lượng dầu mỏ của thế giới.
Những lớp địa chất sâu hàng km đó vẫn tồn tại 30 triệu năm trước, do sự mở rộng của Biển Đỏ ở phía tây nam, mảng Arab bắt đầu di chuyển về phía đông bắc rồi đâm vào mảng Á-Âu. Giống như nắp ca-pô của hai chiếc xe trong vụ tai nạn giao thông, các lục địa bị đập ép vào nhau, co ngắn lại và cong lên. Mảng Arab và Á-Âu đến nay vẫn tiếp tục lao vào nhau với tốc độ khoảng 20 mm mỗi năm, đôi khi gây ra những trận động đất chết người.
Địa hình nhấp nhô của dãy núi Zagros (Iran) nhìn từ Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS). Ảnh: NASA
Vụ va chạm cũng tạo ra vành đai nếp gấp và đứt gãy Zagros, bao gồm dãy núi dài 1.600 km trải dài từ phía đông Thổ Nhĩ Kỳ đến eo biển Hormuz cuối Vịnh Ba Tư. Các quá trình như băng hà và xói mòn đóng vai trò quan trọng giúp định hình đa số núi trên thế giới, nhưng dãy Zagros lại thể hiện rõ các nếp gấp từ vụ va chạm lục địa với những sống núi dài và liên tục. Bản thân dãy núi biến dạng quá nhiều nên không thể chứa dầu khí, nhưng ở khu vực lân cận, nơi ít biến dạng hơn, các nếp gấp tương tự dưới lòng đất đã giữ lượng dầu khí khổng lồ.
"Zagros hội tụ mọi điều kiện thuận lợi cho dầu khí", Nissen nhận xét.
Eo biển hẹp Hormuz là điểm nghẽn trọng yếu với dầu khí
Trọng lượng của dãy Zagros làm lún vỏ Trái Đất ở một khu vực hẹp và nông nên Vịnh Ba Tư chỉ sâu khoảng 110 m và rộng tối đa 340 km. Eo biển Hormuz, nằm giữa Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, cũng là nơi bán đảo Musandam gồm một phần phía bắc Oman và UAE nhô ra, thậm chí chỉ rộng 54 km.
Theo Renas Koshnaw, nhà nghiên cứu tại Đại học Georg August Gottingen, Hormuz hẹp hơn phần còn lại của Vịnh Ba Tư do cấu tạo đá cứng của bán đảo Musandam, vốn nhô ra vuông góc với dãy Zagros. Khi sự va chạm giữa mảng Arab và mảng Á-Âu đẩy hai cấu trúc này lại gần nhau, bán đảo khiến mặt trước của dãy núi và cả Vịnh Ba Tư cong lại như phần bị gập của ống mềm dẫn nước.
Giáo sư Allen nhận định, eo biển Hormuz hẹp chủ yếu do quá trình địa chất, nhưng giờ trở thành "nút thắt cổ chai" với ngành hàng hải. Các tàu chở dầu không có nhiều không gian hoạt động và đang neo đậu rất gần bờ biển Iran.
Các tàu tránh đi qua Eo biển Hormuz. Ảnh: LSEG, Reuters
IEA đánh giá Hormuz là một trong những điểm nghẽn vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới. Năm 2025, trung bình có 20 triệu thùng dầu, tương đương 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu, đi qua eo biển này mỗi ngày, 80% trong số đó hướng đến châu Á. Trong khi Arab Saudi và UAE có một số tuyến đường xuất khẩu dầu không đi qua Hormuz, nhiều nước khác xung quanh Vịnh Ba Tư như Iran, Iraq, Kuwait, Qatar, Bahrain vẫn phụ thuộc vào eo biển này để vận chuyển phần lớn lượng dầu xuất khẩu.
Eo biển cũng ảnh hưởng đáng kể đến thương mại khí đốt toàn cầu vì Khoảng 93% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) xuất khẩu của Qatar và 96% của UAE đi qua eo biển này, chiếm 19% tổng lượng thương mại LNG trên thế giới.
tổng hợp
