Thụy Điển từ lâu đã được biết đến như một hình mẫu của xã hội phúc lợi hoàn hảo: một nền tảng lòng tin xã hội cực kỳ cao. Người dân nơi đây, đặc biệt là thế hệ hưu trí, lớn lên trong một môi trường mà sự trung thực là chuẩn mực và truyền thông luôn có độ tín nhiệm tuyệt đối. Thế nhưng, chính lòng tin - thứ tài sản quý giá nhất của xã hội Bắc Âu - lại đang trở thành điểm tử huyệt bị các mạng lưới lừa đảo công nghệ cao khai thác triệt để.
Một cuộc điều tra xuyên quốc gia gần đây đã bóc trần một thực tế gây sốc: hàng loạt chiến dịch tin giả và lừa đảo tài chính nhắm vào người cao tuổi Thụy Điển lại có nguồn gốc từ những “trang trại click” (click farms) ẩn mình tại Việt Nam, với sự trợ lực đắc lực của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh.
Kịch bản hoàn hảo
Không còn là những tin nhắn rác sai chính tả hay những cú điện thoại mạo danh vụng về, thế hệ lừa đảo mới sử dụng AI để thực hiện các chiến dịch ở mức độ tinh vi chưa từng có. Tại các trang trại click ở Việt Nam, hàng ngàn điện thoại và máy tính ảo hoạt động ngày đêm dưới sự điều khiển của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được tinh chỉnh riêng. AI không chỉ dịch thuật, nó có thể viết bằng tiếng Thụy Điển, chuẩn mực, sử dụng đúng văn phong báo chí địa phương, nắm rõ tâm lý và thậm chí là các vấn đề thời sự đang được quan tâm.
Nạn nhân tiêu biểu cho sự tinh vi này là ông Anders Larsson, một kỹ sư hưu trí 72 tuổi sống tại Malmö. Vào một buổi chiều đầu năm, khi đang lướt mạng xã hội, ông Anders bấm vào một bài báo có giao diện giống hệt một tờ nhật báo uy tín bậc nhất Thụy Điển. Bài viết đưa tin về một “chương trình đầu tư quốc gia đột phá” nhằm hỗ trợ người già chống lại lạm phát, kèm theo hình ảnh và phát biểu của tỷ phú Daniel Ek, nhà sáng lập Spotify.
“Mọi thứ hoàn hảo đến mức không thể nghi ngờ”, ông Anders bàng hoàng nhớ lại. “Từ logo tờ báo, tên của phóng viên quen thuộc, cho đến cách dùng từ rất trang trọng”.
Thứ mà ông Anders nhìn thấy thực chất là một trang web giả mạo 100% được tạo ra bởi AI chỉ trong vài phút, và đoạn video của vị tỷ phú là một sản phẩm deepfake (công nghệ giả mạo gương mặt và giọng nói) tinh vi. Tin vào tờ báo quốc dân, ông Anders đã điền thông tin và đăng ký thử một khoản đầu tư 2.500 Kronor (khoảng 250 USD).
Ngay sau đó, một chuyên viên tư vấn gọi điện cho ông, nói tiếng Thụy Điển giọng bản xứ (thực chất là một tổng đài AI hoán đổi giọng nói theo thời gian thực). Bằng các chiêu trò thao túng tâm lý, chúng thuyết phục ông mở quyền truy cập tài khoản ngân hàng và chỉ trong vòng 48 tiếng, toàn bộ số tiền tiết kiệm cả đời trị giá gần 115.000 USD của ông đã bốc hơi.
Cú sốc tâm lý
Câu chuyện của ông Anders không phải là duy nhất. Cơ quan Phòng vệ Tâm lý Thụy Điển (MPF) ghi nhận số lượng các vụ lừa đảo sử dụng AI nhắm vào người cao tuổi tăng đột biến. Nạn nhân thường là những người già sống neo đơn, có tài sản tích lũy nhưng lại thiếu sự nhạy bén để phân biệt giữa một bài báo thật và một sản phẩm do AI nhào nặn.
Sự nguy hiểm của tin giả AI nằm ở chỗ nó phá nát niềm tin cốt lõi của con người. Khi người già sập bẫy, cú sốc lớn nhất không chỉ là mất tiền, mà là cảm giác bị phản bội bởi chính những biểu tượng mà họ tôn thờ: các chính trị gia, các nhà tài chính lỗi lạc, và các tờ báo lớn. “Nhiều cụ già rơi vào trầm cảm nặng, họ xấu hổ không dám nói với con cái và tự cô lập mình khỏi không gian số vì cảm thấy thế giới này không còn gì là thật nữa”, một chuyên gia tâm lý học tại Stockholm chia sẻ.
Khi Cảnh sát Quốc gia Thụy Điển vào cuộc điều tra, họ nhanh chóng phát hiện ra dấu vết kỹ thuật số – từ địa chỉ IP phát tán tin giả, máy chủ lưu trữ trang web lừa đảo cho đến các tài khoản nhận tiền ban đầu – đều dẫn thẳng về các tỉnh thành tại Việt Nam. Đến lúc này, một cuộc chiến pháp lý xuyên biên giới đầy bế tắc bắt đầu lộ diện.
Thực tế, các “trang trại click” tại Việt Nam vận hành cực kỳ tinh vi. Chúng không đăng ký kinh doanh dưới dạng công ty công nghệ mà ẩn mình trong các căn hộ chung cư cao cấp hoặc các vùng nông thôn dưới danh nghĩa “nuôi tài khoản cày game” hoặc “làm marketing online”. Khi nhận thấy có động thái động chạm pháp lý, các đối tượng lập tức xóa sạch dữ liệu trên máy chủ đám mây, vứt bỏ sim rác và di chuyển địa điểm.
