Chúc Tết thời Trung Quốc cổ đại chưa bao giờ chỉ là lời xã giao đơn thuần. Với giới quan lại và tầng lớp sĩ phu, đó là một nghi lễ trang nghiêm, nơi từng câu chúc phải đúng khuôn phép và trật tự xã hội.
Khi ấy, bỏ sót thiệp chúc Tết gửi cho một người có thể bị xem là thất lễ, còn viết sai một câu chữ cũng đủ làm tổn hại thanh danh. Hơn cả lời chào đầu xuân, thiệp chúc Tết còn là phương tiện để gìn giữ và tạo dựng các mối quan hệ xã hội.
Tiền thân của thiệp hiện đại là "bái niên thiếp" - loại danh thiếp dùng để chúc Tết - vốn chủ yếu lưu hành trong giới thượng lưu. Từ hình thức đến câu chữ đều được chuẩn bị kỹ lưỡng, vì tấm thiếp phản ánh học vấn, địa vị và sự trân trọng dành cho người nhận. Một tấm thiếp trau chuốt có thể gây dựng mối quan hệ, còn nếu viết cẩu thả lại dễ gây hiểu lầm không đáng có.
Gửi thiệp chúc Tết ban đầu chủ yếu lưu hành trong giới thượng lưu. (Nguồn: SCMP)
Theo SCMP, các ghi chép cho thấy thiệp giấy đã xuất hiện từ thời Đường (618–907), khi giấy dần trở nên phổ biến. Trước đó, người ta phải dùng thẻ tre hoặc thẻ gỗ khắc chữ, những loại "thiệp" này vừa cồng kềnh vừa khó bảo quản lâu dài. Sự ra đời của thiệp giấy khiến việc chúc Tết trở nên gọn nhẹ, linh hoạt hơn, đồng thời cho phép người viết gửi gắm những lời chúc mang dấu ấn cá nhân.
Chế độ khoa cử từ thời Đường và các triều đại về sau càng làm nở rộ văn hóa gửi thiệp Tết. Sĩ tử muốn tìm người nâng đỡ phải mang tấm thiệp trang trọng để tạo dựng quan hệ. Khi thi đỗ, việc đến tạ ơn gần như là bổn phận bắt buộc. Trong bối cảnh ấy, thiệp chúc Tết dần trở thành một phần quen thuộc của phép xã giao.
Sang thời Tống (960-1279), tập tục này phát triển mạnh ở những đô thị lớn như Biện Lương. Quan lại và sĩ tử đông đến mức không thể trực tiếp đi chúc Tết từng người một. Gửi thiệp vì thế trở thành cách ứng xử vừa nhã nhặn vừa tiện lợi. Gia nhân được sai đi trao thiệp thay chủ như một lời nhắn nhủ rằng mối quan hệ vẫn tốt đẹp và được gìn giữ.
Một bức tranh khắc họa cảnh chúc Tết dưới triều Thanh. (Nguồn: SCMP)
Có những tấm thiệp tinh xảo đến mức được người đời sưu tầm, thậm chí khắc lên đá để lưu giữ. Thiệp của nhà thơ Tần Quán (1049–1100) còn tồn tại đến nay thường được xem như một dạng “thiệp của người nổi tiếng” hiếm hoi từ thời cổ. Điều đó cho thấy thiệp không chỉ là phương tiện giao tiếp, mà còn mang giá trị thẩm mỹ và văn hóa.
Tuy vậy, theo dòng thời gian, nét tinh tế ấy dần ngả sang hướng phô trương. Đến thời Minh (1368–1644), thiệp chúc Tết được sử dụng rộng rãi và ngày một cầu kỳ. Nghi thức lấn át cảm xúc, còn hình thức trở thành thước đo địa vị.
Đến thời Thanh (1644–1912), thiệp chúc Tết bị cuốn sâu vào guồng máy quan liêu. Chúng được đặt trong hộp sang trọng, đóng dấu và đôi khi kèm theo những “tín hiệu ngầm” - thường là tiền bạc hoặc quà biếu. Từ lời chúc đầu xuân, tấm thiệp dần biến thành phương tiện trao gửi hối lộ kín đáo.
Ngày nay, việc gửi thiệp chúc Tết trở nên hiếm hoi, và vì thế lại mang giá trị riêng. Phần lớn mọi người chọn cách nhanh gọn hơn: gửi tin nhắn, email, hoặc đơn giản là trao bao lì xì. Nhưng chính sự hiếm hoi khiến một tấm thiệp viết tay trở nên đặc biệt.
