Được mệnh danh là “thần dược” quý như vàng, xáo tam phân thuộc họ cam - bưởi Rutaceae. Trong dân gian, cây còn được gọi bằng nhiều cái tên như “cây thần xạ” hay “cây thần dược Khánh Hòa”.
Điểm đặc biệt là mọi bộ phận của cây đều có thể làm thuốc: từ lá, thân, cành, rễ cho đến gai. Hiện nay, loại cây này được trồng có thể thu hoạch lá và cành, bán với giá từ 400.000 - 500.000 đồng/kg. Rễ cây sau 6 năm mới cho thu hoạch, có giá từ 7-10 triệu đồng/kg.
Theo bác sĩ Hoàng Sầm - Chủ tịch Viện Y học Bản địa Việt Nam, hầu như mọi bộ phận của cây từ rễ, thân, lá đến cành, gai đều có thể sử dụng làm thuốc. Người dân từ lâu đã dùng cây để hỗ trợ giải độc gan, giảm đau xương khớp, an thần, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy xáo tam phân chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học quan trọng như coumarin, flavonoid, alkaloid acridon, phenolic, saponin và terpenoid.
Bác sĩ Sầm cho biết, mỗi bộ phận của cây lại có thành phần và tác dụng nổi bật riêng.
Rễ là bộ phận nhiều dược tính nhất
Rễ cây được nghiên cứu nhiều nhất và chứa hàm lượng lớn các hợp chất coumarin và alkaloid. Hoạt chất tiêu biểu như ostruthin cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư trên nhiều dòng khác nhau như gan, cổ tử cung, đại tràng hay phổi.
Ngoài ra, chiết xuất từ rễ còn có tác dụng bảo vệ gan, giúp giảm men gan trong các mô hình tổn thương gan thực nghiệm. Đáng chú ý, nhiều hợp chất từ rễ có khả năng ức chế enzyme α-glucosidase liên quan đến kiểm soát đường huyết. Bên cạnh đó, rễ còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh, góp phần bảo vệ tế bào khỏi tổn thương.
Thân chứa nguồn hoạt chất chống viêm
Thân xáo tam phân giàu coumarin và các hợp chất phenolic nhưng nổi bật hơn ở khả năng chống viêm. Một số hoạt chất từ thân có thể ức chế các chất trung gian gây viêm như NO và PGE2, đồng thời giảm biểu hiện các enzyme gây viêm trong tế bào thần kinh.
Nhờ đó, thân cây được đánh giá có tiềm năng trong hỗ trợ phòng và điều trị các bệnh lý viêm, đặc biệt là viêm thần kinh. Ngoài ra, chiết xuất từ thân cũng có khả năng chống oxy hóa và ức chế tế bào ung thư trong điều kiện thí nghiệm.
Lá kháng khuẩn và chống tăng sinh tế bào
Khác với rễ và thân, lá xáo tam phân có thành phần đặc trưng là tinh dầu giàu sesquiterpen và các hợp chất protolimonoid. Tinh dầu từ lá cho thấy khả năng kháng khuẩn mạnh, đặc biệt với vi khuẩn Staphylococcus aureus, đồng thời có tác dụng kháng nấm và một số ký sinh trùng.
Ngoài ra, chiết xuất lá còn thể hiện hoạt tính chống tăng sinh trên nhiều dòng tế bào ung thư như tụy, đại tràng, phổi, vú… với hiệu quả đáng chú ý trong nghiên cứu in vitro. Điều này cho thấy tiềm năng ứng dụng của lá trong hỗ trợ điều trị bệnh.
Bác sĩ Sầm cho rằng mỗi bộ phận của xáo tam phân đều mang giá trị riêng. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện vẫn ở mức tiền lâm sàng. Vì vậy, để khẳng định hiệu quả điều trị trên người, cần thêm nhiều nghiên cứu về liều dùng, độ an toàn và tương tác thuốc. Việc sử dụng xáo tam phân nên có sự tư vấn của chuyên gia y tế, tránh tự ý dùng như để phòng rủi ro không đáng có.
