Dự án văn hoá Vietnam 1102 không phải là một chiến dịch ngắn hạn mà là một tầm nhìn dài hơi của ca sĩ, đạo diễn Nguyễn Bông Mai. Cuốn sách “Rực rỡ sắc màu trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam” được xem là dấu mốc quan trọng trong hành trình của dự án này, cũng là một “bảo tàng mini” mang đậm bản sắc văn hoá và tinh thần nữ giới qua trang phục truyền thống.
Khẳng định sức sống của văn hoá bản địa
Sau chuyến đi xuyên Việt 99 ngày vào năm 2022, Bông Mai nhận ra một điều rất rõ: văn hoá không nằm yên trong sách vở hay bảo tàng mà đang sống - thở - chuyển động cùng đời sống con người hôm nay.
Khi đi qua từng vùng, từng bản làng, nữ đạo diễn nhận thấy mỗi bộ trang phục, mỗi làn điệu, mỗi nghề thủ công đều gắn với những thân phận rất thật, những câu chuyện rất cụ thể.
Chính điều đó khiến cô không còn muốn dừng lại ở việc “làm một cuốn sách cho xong” mà bắt đầu nghĩ đến việc xây dựng một hệ sinh thái văn hoá, nơi tri thức được lưu giữ nhưng đồng thời được tiếp tục kể lại, diễn giải và đối thoại với thế giới đương đại.
Bông Mai dành nhiều tâm huyết cho văn hóa Việt.
Nữ ca sĩ một thời từng có chuyến xuyên Việt 99 ngày.
Từ hành trình đó, dự án Vietnam 1102 ra đời. 1102 là con số gợi nhắc đến sự đa dạng, chiều sâu và lớp lang của văn hoá Việt. Còn “Vietnam” không chỉ là địa danh, mà là một bản sắc đang vận động cùng thời đại.
“Triết lý của Vietnam 1102 là: Văn hoá không chỉ để bảo tồn mà phải được tiếp tục sống, tiếp tục được kể bằng nhiều hình thức khác nhau - từ sách, triển lãm, trình diễn, giáo dục cho đến các dự án sáng tạo đương đại”, cựu ca sĩ chia sẻ.
Cuốn sách “Rực rỡ sắc màu trang phục phụ nữ các dân tộc Việt Nam” được xem là dấu mốc quan trọng trong hành trình này, từng được bình chọn là một trong 10 đầu sách văn hóa nổi bật năm 2025.
Theo Bông Mai, trang phục phụ nữ là nơi hội tụ rất nhiều lớp văn hoá: lịch sử, thẩm mỹ, tín ngưỡng, điều kiện tự nhiên và vai trò của người phụ nữ trong cộng đồng. Mỗi bộ trang phục không chỉ là cái đẹp bên ngoài, mà là ký ức, là căn tính, là cách một cộng đồng nhìn thế giới và gìn giữ mình qua thời gian.
“Tôi chọn trang phục phụ nữ như một cách bắt đầu từ cái đẹp, để người đọc - đặc biệt là người trẻ - có thể bước vào văn hoá một cách tự nhiên, không áp lực, không bị đặt trong cảm giác “phải học”, cô nói.
Trong quá trình thực hiện cuốn sách, Bông Mai đã tiếp cận hàng nghìn tư liệu văn hoá để đảm bảo tính chính xác nhưng vẫn gần gũi với độc giả. Cô làm việc rất thận trọng, mỗi thông tin đều được kiểm chứng từ nhiều nguồn: điền dã, trò chuyện trực tiếp với nghệ nhân và cộng đồng bản địa, đối chiếu với tư liệu nghiên cứu và hình ảnh thực tế.
Nhưng song song với sự chính xác, cô luôn tự hỏi: làm sao để người đọc hôm nay muốn mở cuốn sách ra và đọc tiếp? Vì vậy, Bông Mai chọn cách kể chuyện bằng hình ảnh, bằng ngôn ngữ đời sống, để tri thức trở thành một trải nghiệm, chứ không phải một bài giảng.
Với một người nghiêm túc nghiên cứu văn hoá bản địa như Bông Mai, giá trị cốt lõi mà cuốn sách mang lại cho độc giả không chỉ nằm ở tri thức, mà là sự kết nối. Khi một bạn trẻ nói rằng lần đầu tiên họ thấy văn hoá dân tộc “đẹp” và “gần” đến vậy, cô biết mình đã đi đúng hướng.
Sau khi ra mắt, cuốn sách được sử dụng như quà tặng văn hoá, tài liệu tham khảo trong các hoạt động giáo dục, triển lãm, không gian sáng tạo và cả trong các chương trình dành cho người Việt Nam và cả bạn bè quốc tế.
Chuyến đi Venezuela của Bông Mai.
Khi văn hoá bản địa cất tiếng nói quốc tế
Gần đây, đạo diễn Nguyễn Bông Mai có chuyến đi đến Venezuela với vai trò diễn giả quốc tế. Chuyến đi Venezuela là một dấu mốc rất đặc biệt trong hành trình của chị. Cô tham dự một hội thảo quốc tế với bài tham luận về bảo vệ tự do thông qua văn hoá, nhìn văn hoá như một không gian để con người được là chính mình và được tôn trọng trong sự khác biệt. Bài tham luận được đánh giá cao, có những thời điểm cả hội trường vỗ tay liên tục.
“Điều khiến tôi xúc động là phản ứng của khán phòng. Khi đứng trên sân khấu, tôi nhận ra rằng văn hoá Việt, nếu được kể bằng sự chân thành và chiều sâu, hoàn toàn có thể chạm tới những cộng đồng rất xa về địa lý”, cô nói.
Đặc biệt chuyến đi này Bông Mai mang theo 5 bộ trang phục phụ nữ dân tộc Việt Nam để trưng bày. Với cô, đó không chỉ là hiện vật minh hoạ, mà là những “nhân vật” đồng hành trong câu chuyện về tự do, bản sắc và phẩm giá con người.
Bông Mai chia ẻ: “Khoảnh khắc tôi mặc áo dài, đứng trong một hội thảo quốc tế để kể về văn hoá Việt Nam, thật sự rất đặc biệt. Tôi có cảm giác như mình không chỉ nói bằng tiếng nói cá nhân mà đang đại diện cho tiếng nói của những người phụ nữ dân tộc Việt Nam - những người đã lặng lẽ gìn giữ văn hoá qua từng thế hệ”.
Trải nghiệm quốc tế đó đã tác động sâu sắc đến đến con đường thực hiện dự án văn hoá Vietnam 1102. Nó củng cố cho cô niềm tin rằng: con đường mình đi tuy chậm, nhưng đúng.
Chia sẻ về những ấp ủ dài hạn trong thời gian tới, Bông Mai cho biết cô đang chuẩn bị phát hành một cuốn sách ảnh về các dân tộc Việt Nam, tập trung vào gương mặt và thần thái con người, để giúp người đọc dễ dàng nhận diện văn hoá qua những con người cụ thể.
Theo thời gian người còn giữ nguyên được gốc của mình cũng đã ít dần. Bởi sự phát triển tự nhiên của xã hội, của sự hình thành của gia đình mới mà các dân tộc đã kết hôn với các tộc người khác nhau, vì thế về nhân học đã có sự thay đổi đáng kể. Cuốn sách này sẽ giúp phân biệt khá nhiều về nhận diện khuôn mặt của các dân tộc khác nhau.
Song song là một cuốn sách nhạc, tổng hợp 63 làn điệu dân gian mà cô đã thu thập trong suốt hành trình. Hiện Bông Mai và các cộng sự đang ký âm lại để chuyển thành văn bản, đồng thời dịch nghĩa tiếng Kinh, lời Kinh để người đọc hôm nay có thể hiểu được chiều sâu nội dung.
Một dự án rất có ý nghĩa nữa là sách tô màu dành cho trẻ em, xoay quanh trang phục phụ nữ các dân tộc, với mong muốn gieo tình yêu văn hoá từ sớm bằng những cách nhẹ nhàng và tự nhiên nhất.
Nhìn lại toàn bộ hành trình, điều khiến Bông Mai vẫn tiếp tục con đường nhiều gian nan này, cựu nhà báo cho biết, đó là trách nhiệm của một người làm nghề.
“Văn hoá cho tôi căn tính, cho tôi nền tảng để đi ra thế giới. Vì vậy, tôi chọn đi chậm, đi sâu và đi cùng cộng đồng, để những giá trị ấy không bị đứt gãy. Vietnam 1102 với tôi không chỉ là một dự án mà là một cam kết dài hạn với văn hoá Việt Nam”, đạo diễn Nguyễn Bông Mai khẳng định.
