Xây dựng các "sếu đầu đàn" Việt Nam vươn tầm quốc tế

Giải bài toán doanh thu lớn nhưng lợi nhuận thấp

Theo thống kê trong giai đoạn 2006 - 2025, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của doanh nghiệp (DN) có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đạt bình quân 16,4% mỗi năm, cao hơn đáng kể so với mức 11,4% của DN trong nước. Nếu như năm 1995, DN trong nước chiếm khoảng 73% tổng giá trị xuất khẩu còn DN FDI chỉ chiếm 27%, thì đến năm 2026 bức tranh đã hoàn toàn đảo chiều. Khu vực FDI hiện chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi DN trong nước chỉ còn khoảng 20%.

Ảnh: H.H

TS Phạm Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, phân tích: Con số này phản ánh sự phụ thuộc ngày càng lớn của hoạt động xuất khẩu vào khu vực đầu tư nước ngoài. Dù Việt Nam đang xuất khẩu ngày càng nhiều sản phẩm công nghệ cao nhưng giá trị gia tăng nội địa tăng chậm, khu vực FDI chi phối phần lớn hoạt động xuất khẩu và năng lực công nghệ của DN trong nước chưa được cải thiện tương xứng. Sự phụ thuộc ngày càng lớn vào khu vực FDI không chỉ khiến giá trị gia tăng mà nền kinh tế giữ lại từ hoạt động xuất khẩu chưa tương xứng với quy mô thương mại mà còn đối mặt với các rủi ro. Minh chứng là trong 9 tháng năm 2026, khu vực FDI chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi khu vực DN tư nhân trong nước chỉ chiếm chưa đến 20%. Tuy nhiên, trong Top 200 DN nộp thuế lớn nhất lại không có những DN như Samsung, Canon hay Intel, dù đây là những DN có đóng góp rất lớn vào kim ngạch xuất khẩu. Tổng số nộp thuế của khu vực FDI trong danh sách 200 DN hiện chỉ chiếm khoảng 18%.

Theo TS Phạm Anh Tuấn, để thương mại tiếp tục đóng vai trò là động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới, Việt Nam cần nâng cao năng lực sản xuất của DN trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và từng bước giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu cũng như khu vực FDI. Chỉ khi giá trị gia tăng được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế, tăng trưởng xuất khẩu mới thực sự chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững.

Đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp VN (VCCI) lý giải: Mô hình sản xuất của khu vực FDI vẫn chủ yếu dựa vào lắp ráp, trong khi tỷ lệ đầu vào nhập khẩu còn lớn, nên giá trị gia tăng được giữ lại trong nước còn hạn chế. Bên cạnh đó, Việt Nam đã sử dụng ưu đãi thuế như một công cụ quan trọng để thu hút đầu tư nước ngoài. Nhiều dự án được miễn thuế trong những năm đầu, sau đó giảm 50% trong một số năm tiếp theo, trong khi mức thuế thực tế có thể ở mức 15%.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao và khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Trong bối cảnh đó, việc hình thành những DN đủ tầm vóc để dẫn dắt nền kinh tế không còn đơn thuần là câu chuyện của từng DN, mà đã trở thành một yêu cầu chiến lược. Điều đáng chú ý là trong năm 2026, tư duy về "sếu đầu đàn" đã được đặt ra đồng thời đối với cả khu vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Với khu vực nhà nước, Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt mục tiêu hình thành những tập đoàn, DN nhà nước quy mô lớn, công nghệ hiện đại, đủ sức cạnh tranh khu vực và quốc tế, giữ vai trò dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt và tạo lập hệ sinh thái cho các DN trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 50 DN nhà nước thuộc nhóm 500 DN lớn nhất Đông Nam Á và 1 - 3 DN lọt vào nhóm 500 DN lớn nhất thế giới.

Trong khi đó, Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân mở ra một hướng tiếp cận tương ứng đối với khu vực tư nhân: không chỉ phát triển về số lượng mà phải hình thành những DN lớn, các tập đoàn kinh tế tư nhân có quy mô quốc gia, khu vực và quốc tế, có năng lực công nghệ, quản trị và khả năng dẫn dắt chuỗi cung ứng. Các phân tích về Nghị quyết 68 trong năm 2026 nhấn mạnh yêu cầu nuôi dưỡng những "sếu đầu đàn" tư nhân có khả năng dẫn dắt chuỗi cung ứng và xây dựng thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế. Hai hướng đi này không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau trong một mục tiêu lớn hơn: hình thành một đội ngũ DN Việt Nam đủ sức đảm nhận những lĩnh vực chiến lược, cạnh tranh ở tầm khu vực và toàn cầu, đồng thời kéo theo hàng nghìn DN vừa và nhỏ tham gia vào các chuỗi cung ứng. Đây cũng là điểm quan trọng nhất của khái niệm "sếu đầu đàn". Mục tiêu không phải tạo ra một vài DN khổng lồ đứng riêng lẻ, mà là hình thành những DN có khả năng tạo ra thị trường, công nghệ, đơn hàng và tiêu chuẩn mới cho cả hệ sinh thái phía sau. Khi một DN đầu đàn mở rộng đầu tư, hàng trăm DN cung ứng cấp 1, cấp 2 và hàng nghìn DN vừa và nhỏ có thêm cơ hội tham gia chuỗi giá trị. Từ đó, quy mô của một DN có thể được chuyển hóa thành năng lực sản xuất của cả nền kinh tế.

Trao sứ mệnh, đặt niềm tin nơi "sếu đầu đàn"

Năm 2026 đang chứng kiến một chuyển động đáng chú ý của kinh tế Việt Nam: khu vực tư nhân không chỉ tiếp tục mở rộng quy mô trong những lĩnh vực truyền thống mà bắt đầu tiến sâu vào những ngành trước đây chủ yếu do nhà nước hoặc các tập đoàn nước ngoài đảm nhiệm. Đường sắt tốc độ cao, metro, hàng không, hạ tầng giao thông, công nghiệp nặng, thép đặc biệt, năng lượng và công nghệ cao đang xuất hiện ngày càng nhiều DN tư nhân Việt Nam. Đằng sau những dự án có vốn đầu tư hàng chục nghìn tỉ, thậm chí hàng trăm nghìn tỉ đồng là một thay đổi lớn hơn về vị trí của khu vực tư nhân trong nền kinh tế: từ lực lượng chủ yếu hoạt động trong thương mại, bất động sản, sản xuất hàng tiêu dùng và dịch vụ, DN tư nhân đang từng bước trở thành lực lượng đầu tư vào những ngành có tính chiến lược và thời gian thu hồi vốn dài.

Ảnh: H.H

Một số tập đoàn đã bắt đầu đề xuất, đầu tư và phát triển những dự án có quy mô đặc biệt lớn, đồng thời tìm kiếm đối tác công nghệ quốc tế để từng bước hình thành năng lực sản xuất trong nước. Như VinSpeed thuộc Tập đoàn Vingroup đã khởi công tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh vào tháng 4.2026. Tuyến đường dài khoảng 120,2 km, tốc độ thiết kế 350 km/giờ, tổng mức đầu tư được công bố hơn 147.000 tỉ đồng.

Ở một mắt xích khác, THACO đang mở rộng từ lĩnh vực ô tô và cơ khí sang công nghiệp đường sắt, công nghiệp nặng và công nghệ cao. Tập đoàn định hướng xây dựng năng lực từ nghiên cứu - phát triển, sản xuất đến thi công, lắp đặt, đồng thời tham gia các dự án metro tại TP.HCM. Tập đoàn Hòa Phát đang triển khai nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt tại Dung Quất với công suất thiết kế 700.000 tấn/năm, tổng vốn đầu tư khoảng 10.000 tỉ đồng. DN đặt mục tiêu có sản phẩm ray đường sắt cao tốc đầu tiên vào quý 1/2027. Những dự án này đang tạo nên một bức tranh đáng chú ý: DN Việt Nam bắt đầu xuất hiện ở nhiều tầng của chuỗi giá trị đường sắt, từ đầu tư hạ tầng, cơ khí, thi công đến sản xuất vật liệu và tiếp nhận công nghệ.

Một trong những điểm đáng chú ý là những lĩnh vực như đường sắt tốc độ cao, hàng không, bán dẫn, thiết bị viễn thông hay công nghiệp quốc phòng đòi hỏi năng lực công nghệ rất lớn. Vì vậy, mô hình đang hình thành không đơn thuần là DN Việt Nam đầu tư, mà là sự kết hợp giữa vốn trong nước, công nghệ quốc tế và năng lực nội địa hóa, thể hiện sự chủ động ngày càng lớn của DN tư nhân. Điểm đáng chú ý nhất của làn sóng DN tư nhân hiện nay không nằm ở quy mô của từng dự án riêng lẻ, mà ở khả năng hình thành hệ sinh thái. Những mô hình này cho thấy "sếu đầu đàn" không nhất thiết phải hoạt động trong công nghiệp nặng. Một DN nông nghiệp - thực phẩm cũng có thể trở thành đầu tàu nếu kiểm soát được nhiều tầng của chuỗi giá trị. Điểm chung giữa những mô hình này là khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi của chính DN.

Đơn cử trong lĩnh vực dịch vụ, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Nga, Chủ tịch Tập đoàn BRG, là doanh nhân tiêu biểu của thời kỳ đổi mới, ghi dấu ấn bằng tầm nhìn tiên phong, bản lĩnh kiến tạo và khát vọng phụng sự đất nước. Dưới sự dẫn dắt của bà, Tập đoàn BRG với hơn 22.000 cán bộ nhân viên đã khẳng định vị thế là tập đoàn kinh tế dịch vụ đa ngành hàng đầu Việt Nam, kiến tạo hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ chất lượng cao và đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế - xã hội. Những đóng góp nổi bật của bà và Tập đoàn BRG đã được Đảng, Nhà nước ghi nhận.

Để "sếu đầu đàn cất cánh"

TS Trần Du Lịch, chuyên gia kinh tế, cho rằng một yêu cầu quan trọng của quá trình phát triển kinh tế Việt Nam là hình thành những DN tư nhân đủ lớn, có khả năng dẫn dắt từng ngành, từng chuỗi giá trị và tạo sức lan tỏa đối với khu vực DN nhỏ và vừa. Việt Nam không thể chỉ dựa vào số lượng lớn DN nhỏ hoạt động riêng lẻ, mà cần những DN đầu chuỗi đủ sức tổ chức và dẫn dắt cả hệ sinh thái phía sau. Tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026, TS Trần Du Lịch nhấn mạnh: "DN sếu đầu đàn" không đơn thuần là DN có quy mô lớn mà còn phải là DN có khả năng dẫn dắt thị trường, tổ chức chuỗi giá trị, tạo đơn hàng cho DN cung ứng, nâng chuẩn sản xuất, thúc đẩy công nghệ và kéo khu vực DN nhỏ và vừa cùng đi lên. Khi một DN lớn tạo được hệ sinh thái đủ mạnh phía sau, năng lực của riêng DN đó có thể chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh của cả ngành và của nền kinh tế. Muốn DN tư nhân lớn lên thì không thể chỉ hỗ trợ từng DN riêng lẻ, mà phải xây dựng hệ sinh thái để DN lớn kéo DN nhỏ. Từ nghiên cứu - thiết kế, nguyên liệu, linh kiện, sản xuất, chế biến đến logistics, phân phối và thương hiệu, mỗi chuỗi giá trị cần có DN giữ vai trò đầu tàu. DN lớn phải tạo nhu cầu, tiêu chuẩn và thị trường cho các DN phía sau. Đây là cách để kinh tế tư nhân chuyển từ phát triển đơn lẻ sang phát triển theo chuỗi. Khi DN đầu chuỗi đủ mạnh, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn DN nhỏ và vừa có thể tham gia vào các công đoạn khác nhau của chuỗi giá trị. Khi đó, sự lớn mạnh của một DN không chỉ được đo bằng doanh thu, vốn hay tài sản của chính DN đó, mà còn bằng khả năng tạo ra một hệ sinh thái sản xuất và dịch vụ xung quanh".

Ảnh: Q.T

Nói về bản lĩnh của "sếu đầu đàn" Việt Nam trong kỷ nguyên mới, ông Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, khẳng định: Trong hành trình phát triển của mỗi nền kinh tế, những tập đoàn mang thương hiệu quốc gia không chỉ là kết quả của quá trình tích lũy vốn, công nghệ hay mở rộng thị trường, mà là kết tinh của một nền văn hóa phát triển, một môi trường thể chế phù hợp và một thế hệ doanh nhân có khát vọng vươn lên. Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội lớn, nhưng cũng đứng trước yêu cầu phải nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng tính tự chủ và khẳng định vị thế trong nền kinh tế toàn cầu.

"Khi trí tuệ Việt Nam được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh, khi khát vọng của doanh nhân được kết nối với chiến lược phát triển quốc gia, những tập đoàn mang thương hiệu Việt Nam sẽ không chỉ là biểu tượng của thành công trong kinh doanh, mà sẽ trở thành những trụ cột quan trọng góp phần nâng cao vị thế, sức mạnh của Việt Nam trong kỷ nguyên mới", ông Nguyễn Bích Lâm tâm đắc.

//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; } function tnDetailInsertMidArticleWidget(rootSelector, widgetId) { var root = document.querySelector(rootSelector); if (!root) return null; var contentRoot = root.querySelector('[data-role="content"]') || root; var blocks = Array.from(contentRoot.children).filter(function (el) { if (el.id === widgetId) return false; if (el.hasAttribute('data-check-position')) return false; if (el.hasAttribute('data-type')) return false; if (/^(SCRIPT|STYLE|TEMPLATE|LINK|NOSCRIPT)$/.test(el.tagName)) return false; if (el.tagName === 'P' && !el.textContent.trim()) return false; return el.getClientRects().length > 0; }); if (!blocks.length) return null; var rootRect = contentRoot.getBoundingClientRect(); var idx; if (rootRect.height > 0) { var midY = rootRect.top + rootRect.height / 2; for (idx = 0; idx < blocks.length; idx++) { if (blocks[idx].getBoundingClientRect().bottom >= midY) break; } if (idx >= blocks.length) idx = blocks.length - 1; } else { idx = Math.floor(blocks.length / 2); } var target = blocks[idx]; var isMedia = target.tagName === 'FIGURE' || target.classList.contains('VCSortableInPreviewMode'); var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = widgetId; contentRoot.insertBefore(newDiv, isMedia ? target : target.nextSibling); return newDiv; } function tnOnReady(fn) { if (document.readyState !== 'loading') fn(); else document.addEventListener('DOMContentLoaded', fn, { once: true }); } (function () { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var pernewDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'tn_detail_foryou1_pc_per'); if (!pernewDiv) return; loadJsAsync('https://js.aiservice.vn/rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js', function(){}, function() { window.boxTNRecs.err.push('rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js'); }); }); })(); (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var newDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'taboola-mid-article-widget'); if (!newDiv) return; window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); }); })();