Khi “mảnh đất bình dân” bị bỏ trống
Vụ triệt phá các hệ thống phát sóng lậu như Xôi Lạc TV hay nhiều website phim lậu gần đây không chỉ phơi bày một đường dây vi phạm bản quyền quy mô lớn, mà còn đặt ra một câu hỏi sâu xa hơn cho thị trường nội dung số: vì sao những mô hình này có thể tồn tại trong thời gian dài và thu hút hàng triệu người dùng?
Ở bề nổi, đây là câu chuyện pháp lý. Nhưng ở tầng sâu hơn, nó phản ánh một khoảng trống của thị trường, nơi nhu cầu giải trí giá rẻ của số đông vẫn chưa được đáp ứng đầy đủ bởi các mô hình kinh doanh nội dung chính thống.
Theo bà Tracy Vũ (Vũ Hoài Anh), nhà sáng lập Trends Vietnam, Chuyên gia Cố vấn Chiến lược Quản trị & Thương hiệu, từng tư vấn cho nhiều doanh nghiệp như Sakuko, dược phẩm Nam Hà, Gitiho, VISC, Gozo… cho biết, hiện tượng nội dung lậu không chỉ xuất phát từ ý thức người dùng, mà còn là “hệ quả của một chuỗi giá trị sáng tạo nội dung đang bị đứt gãy”.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn Creator Economy (nền kinh tế sáng tạo) như việc sản xuất video hay phát sóng nội dung, bà cho rằng đây là một hệ sinh thái giá trị đa tầng với cấu trúc bốn lớp vận hành chặt chẽ.
Lớp thứ nhất là hạ tầng công nghệ, bao gồm các nền tảng kỹ thuật, hệ thống phân phối nội dung, trí tuệ nhân tạo hay thanh toán trực tuyến. Đây là nơi các doanh nghiệp chính thống đang nắm ưu thế tuyệt đối.
Lớp thứ hai là bản quyền nội dung gốc (IP), yếu tố tạo nên giá trị cốt lõi và rào cản gia nhập thị trường. Tuy nhiên, lớp thứ ba khuếch đại nội dung lại là nơi nhiều doanh nghiệp đang bỏ ngỏ. Đây là không gian của các streamer, bình luận viên, cộng đồng sáng tạo… những người có khả năng chuyển hóa nội dung chuyên môn thành ngôn ngữ đại chúng và lan tỏa mạnh mẽ đến nhiều tầng lớp khán giả.
Lớp cuối cùng là hóa vốn, nơi cộng đồng người xem được chuyển hóa thành dòng tiền thông qua các mô hình thuê bao, quảng cáo hoặc đóng góp từ người dùng.
Theo bà Tracy Vũ, nếu doanh nghiệp chỉ tập trung vào hạ tầng và bản quyền mà bỏ trống khâu khuếch đại nội dung, họ vô tình tạo ra khoảng trống cho các mô hình lậu phát triển. Nói cách khác, nhiều “nhân tài trong bóng tối” là những người có khả năng thu hút cộng đồng và tạo hiệu ứng lan tỏa nhưng lại đang hoạt động bên ngoài hệ sinh thái chính thống.
Chống lậu thôi chưa đủ
Từ góc nhìn đó, bà Tracy Vũ cho rằng giải pháp bền vững ngoài việc mạnh tay “triệt hạ” các nền tảng lậu, thì cũng cần tái cấu trúc thị trường theo mô hình “Lõi và Vệ tinh” (Core & Amplifiers). Trong mô hình này, các doanh nghiệp chính danh giữ vai trò “lõi”, nắm giữ hạ tầng công nghệ và bản quyền nội dung, còn các đội ngũ sáng tạo nhỏ lẻ đóng vai trò “vệ tinh”, giúp khuếch đại nội dung đến nhiều cộng đồng người dùng khác nhau.
“Thay vì để những nhân sự này hoạt động trong vùng xám, doanh nghiệp có thể hợp thức hóa họ thông qua cơ chế chia sẻ doanh thu hoặc mạng lưới đa kênh (MCN). Cách tiếp cận này không chỉ giúp mở rộng phạm vi tiếp cận nội dung hợp pháp mà còn biến những “đối thủ ngoài hệ thống” thành cánh tay nối dài của nền kinh tế sáng tạo”, bà Tracy Vũ nhấn mạnh.
Bà Tracy Vũ dẫn ví dụ từ Spotify – nền tảng đã thay đổi thị trường âm nhạc toàn cầu. Theo bà, ba yếu tố giúp Spotify từng bước đẩy lùi tình trạng nghe nhạc lậu là sự tiện lợi, mức giá hợp lý và khả năng cá nhân hóa trải nghiệm người dùng. Khi nội dung hợp pháp trở nên dễ tiếp cận và phù hợp với túi tiền của số đông, động lực tìm đến các nguồn lậu sẽ giảm đáng kể.
Ở góc độ rộng hơn, bài toán của thị trường nội dung tại Việt Nam không chỉ nằm ở việc bảo vệ bản quyền, mà còn ở khả năng xây dựng những mô hình kinh doanh có thể tiếp cận được tầng lớp bình dân, cũng là nhóm khán giả đông đảo nhất trên Internet. Nếu nội dung hợp pháp vẫn đắt đỏ, khó tiếp cận hoặc thiếu linh hoạt, người dùng sẽ tiếp tục tìm đến những lựa chọn thay thế, dù biết đó là hành vi vi phạm.
Vì vậy, chiến lược dài hạn của ngành nội dung số cần dịch chuyển từ tư duy “chống lậu” sang “thu phục lậu”, tận dụng chính những nhân tố từng hoạt động ngoài hệ thống để mở rộng thị trường. Khi kết hợp được hạ tầng công nghệ, bản quyền nội dung và mạng lưới sáng tạo cộng đồng, thị trường nội dung hợp pháp có thể phủ sóng sâu hơn đến mọi phân khúc người dùng.
Ở thời điểm này, vụ việc Xôi Lạc TV hay Rổ phim không chỉ là một chiến dịch triệt phá tội phạm mạng, mà còn là lời cảnh báo về những lỗ hổng của hệ sinh thái nội dung số. Và có lẽ, câu trả lời cho “cơn khát” nội dung giá rẻ không nằm ở việc ngăn chặn nhu cầu ấy, mà ở việc xây dựng những mô hình hợp pháp đủ thông minh để đáp ứng nó.
Vi phạm của Xôi Lạc: Khi người xem cũng có thể đối diện với án hình sự
Nhìn nhận sự việc dưới góc độ pháp lý, luật sư Đặng Văn Cường - đại diện Văn phòng Luật sư Chính pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng các trang như Xôi Lạc TV không đơn thuần là một website phát sóng lậu, mà thực chất là một hệ thống tội phạm có tổ chức, vận hành bài bản.
Theo ông, các đối tượng đã lợi dụng nhu cầu xem bóng đá trực tuyến rất lớn của người dân để thu hút lượng truy cập khổng lồ. Từ hàng triệu lượt người xem này, họ ký kết các hợp đồng quảng cáo trái phép, chủ yếu là quảng cáo cá độ bóng đá, qua đó lôi kéo người xem tham gia các hoạt động đánh bạc trực tuyến. Doanh thu từ những nguồn này được xác định lên tới hàng trăm tỷ đồng.
Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, việc phát sóng chương trình truyền hình khi chưa được sự cho phép của chủ sở hữu là hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Nếu hành vi này mang tính thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền từ 50 đến 300 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến ba năm.
Trường hợp phạm tội có tổ chức, nhiều lần hoặc thu lợi từ 300 triệu đồng trở lên, mức phạt có thể tăng lên từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm. Ngoài ra, nếu cơ quan điều tra chứng minh được việc quảng cáo và tiếp tay cho hoạt động cờ bạc trực tuyến, các đối tượng còn có thể bị xử lý về tội tổ chức đánh bạc theo Điều 322, với khung hình phạt từ 5 đến 10 năm tù.
Luật sư Cường cũng cho biết người xem đơn thuần hiện chưa có căn cứ xử lý hình sự, nhưng việc theo dõi các kênh phát lậu vô tình tiếp tay cho hành vi vi phạm bản quyền. Trong trường hợp người xem tham gia cá cược với số tiền từ 5 triệu đồng trở lên, họ có thể bị xử lý về tội đánh bạc theo Điều 321 Bộ luật Hình sự, với mức phạt cao nhất lên tới 7 năm tù.
