Theo nguồn tin từ Reuters, Trung Quốc vừa cấp giấy phép xuất khẩu tạm thời cho các nhà cung ứng đất hiếm phục vụ ba hãng xe hàng đầu của Mỹ: General Motors (GM), Ford và Stellantis – công ty mẹ của Jeep. Việc cấp phép được cho là kéo dài trong 6 tháng, nhưng không rõ số lượng và chủng loại cụ thể được phép xuất khẩu.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh Bắc Kinh áp dụng chính sách hạn chế xuất khẩu đất hiếm từ tháng 4 – động thái đã gây gián đoạn nghiêm trọng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là trong các ngành như ô tô, hàng không vũ trụ, sản xuất chip và quốc phòng.
Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 90% nguồn cung đất hiếm trên thế giới – nhóm khoáng sản đóng vai trò then chốt trong việc chế tạo pin, động cơ điện và các linh kiện điện tử. Do đó, bất kỳ biến động nào trong chính sách xuất khẩu của Bắc Kinh đều tác động lớn đến chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.
Các nhóm công nghiệp quốc tế cho rằng quy trình cấp phép xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc đang trở nên rườm rà, khiến nhiều doanh nghiệp bị đình trệ sản xuất vì thiếu nguyên liệu đầu vào. Việc cấp phép tạm thời lần này vì thế được xem là một sự “giải tỏa” có chọn lọc.
Một máy khai thác được nhìn thấy tại mỏ Bayan Obo chứa khoáng chất đất hiếm ở Nội Mông, Trung Quốc.
Trung Quốc đang gửi tín hiệu “xuống thang” trong căng thẳng thương mại?
Dù không có thông báo chính thức, nhiều chuyên gia đánh giá việc Bắc Kinh cấp phép cho các nhà cung cấp Mỹ có thể là tín hiệu tích cực trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang dưới thời Tổng thống Donald Trump. Một số nhà quan sát cho rằng Trung Quốc đang cố gắng “giữ thế chủ động” thay vì để Mỹ tiếp tục chỉ trích các biện pháp kiểm soát xuất khẩu.
Trong tuần qua, Tổng thống Mỹ Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã có cuộc điện đàm kéo dài nhằm tháo gỡ bất đồng thương mại. Sau cuộc gọi, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng “không nên có thêm nghi ngờ gì về sự phức tạp của sản phẩm đất hiếm”, ám chỉ rằng cả hai bên đã đạt một số hiểu biết nhất định.
Tuy nhiên, vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy Trung Quốc sẽ thay đổi toàn diện chính sách kiểm soát đất hiếm. Một nguồn tin nói với Reuters: “Chúng ta nên cho Trung Quốc cơ hội chứng minh rằng họ không đang biến đất hiếm thành vũ khí thương mại”.
Trên thực tế, giới chức Mỹ đã nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng Trung Quốc đang sử dụng thế mạnh đất hiếm như một công cụ mặc cả trong cuộc chiến thuế quan và tiếp cận thị trường với Washington.
Các hãng xe Mỹ đang bị ảnh hưởng như thế nào?
Tác động từ việc Trung Quốc siết chặt xuất khẩu đất hiếm đã sớm hiện diện tại Mỹ. Ford cho biết họ buộc phải tạm dừng sản xuất mẫu xe SUV Explorer tại nhà máy ở Chicago trong một tuần vào tháng 5 do thiếu nguồn cung đất hiếm – nguyên liệu thiết yếu cho các động cơ điện và cảm biến.
Mặc dù Stellantis khẳng định rằng họ “đã phối hợp với các nhà cung cấp để đảm bảo quy trình cấp phép diễn ra hiệu quả” và “chưa gặp gián đoạn nghiêm trọng”, nhưng việc phải nhờ tới các giấy phép đặc biệt cho thấy tình trạng nguồn cung vẫn rất mong manh.
GM và Ford từ chối bình luận về thông tin nhận được giấy phép. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng việc phải dựa vào quyết định cấp phép từ Trung Quốc khiến các hãng xe Mỹ lâm vào thế bị động.
Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu Bắc Kinh tiếp tục siết xuất khẩu – hoặc sử dụng chính sách này làm đòn bẩy đàm phán – ngành ô tô Mỹ sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt linh kiện, gián đoạn sản xuất quy mô lớn và chậm trễ trong phát triển các dòng xe điện mới.
Không chỉ riêng ngành ô tô, đất hiếm còn là nguyên liệu đầu vào trong hàng loạt ngành công nghiệp công nghệ cao: từ sản xuất smartphone, pin xe điện, vệ tinh cho đến vũ khí hiện đại. Với vị thế gần như độc quyền, Trung Quốc đang nắm “quyền sinh sát” trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Gần đây, Bắc Kinh còn triển khai hệ thống theo dõi sản xuất và xuất khẩu nam châm đất hiếm nhằm tăng cường kiểm soát và chống buôn lậu. Động thái này được xem là bước đi nhằm nâng cao quyền lực mềm và củng cố ảnh hưởng trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.
Trong bối cảnh Mỹ và phương Tây đang nỗ lực thúc đẩy sản xuất năng lượng xanh, giảm khí thải carbon và phát triển công nghệ bán dẫn, bất kỳ sự gián đoạn nào từ đất hiếm cũng có thể làm chậm các mục tiêu chuyển đổi xanh.
Do đó, Trung Quốc không chỉ kiểm soát một nguồn tài nguyên chiến lược, mà còn đang định hình lại thế trận cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc trong kỷ nguyên mới.
Liệu Mỹ và các quốc gia khác có thể giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc?
Trước sức ép từ Trung Quốc, Mỹ và nhiều nước phương Tây đã bắt đầu tìm cách giảm phụ thuộc vào nguồn đất hiếm từ Bắc Kinh. Các dự án khai thác và chế biến đất hiếm tại Mỹ, Australia, Canada và châu Âu đang được thúc đẩy với tốc độ nhanh hơn.
Tuy nhiên, xây dựng một chuỗi cung ứng thay thế không phải là chuyện một sớm một chiều. Việc khai thác đất hiếm đòi hỏi kỹ thuật cao, chi phí lớn và thời gian dài để hoàn thiện cơ sở hạ tầng.
Một số doanh nghiệp Mỹ đang tìm cách tái chế đất hiếm từ thiết bị điện tử cũ hoặc tìm nguyên liệu thay thế. Nhưng hiện tại, Trung Quốc vẫn giữ vai trò gần như không thể thay thế trong ngắn hạn.
Trong khi đó, một số chuyên gia cảnh báo rằng nếu không có cơ chế phối hợp toàn cầu, nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung có thể gặp khó khăn do thiếu quy chuẩn chung và sức ép cạnh tranh thị phần.
