Trao quyền định giá, thị trường xăng dầu biến chuyển ra sao?

Việc "thả nổi" giá theo tín hiệu thị trường được kỳ vọng sẽ tăng tính cạnh tranh, giảm can thiệp hành chính, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi không nhỏ về mức độ sẵn sàng của thị trường, năng lực giám sát và khả năng chịu đựng của nền kinh tế.

Từ điều hành hành chính sang cơ chế giá thị trường

Một trong những điểm thay đổi quan trọng nhất được đề xuất tại dự thảo nghị định kinh doanh xăng dầu mới là cơ chế giá.

Theo đó, ngoài thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối, thương nhân bán lẻ xăng dầu và trong một số trường hợp được quyết định giá bán thay vì chỉ áp theo giá do cơ quan nhà nước điều hành như hiện hành.

Nói thêm về việc này với Tuổi Trẻ, bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) - cho biết trong bối cảnh nghị định mới cho phép doanh nghiệp xăng dầu tự quyết định giá bán, Nhà nước sẽ không buông lỏng mà thực hiện giám sát thông qua cơ chế kê khai giá, tức là chuyển vai trò từ "ấn định giá" sang hậu kiểm.

Cụ thể, mỗi khi thay đổi giá, doanh nghiệp phải thực hiện kê khai với cơ quan quản lý.

Trong trường hợp phát hiện mức giá có dấu hiệu bất thường hoặc cao hơn mặt bằng chung của thị trường, cơ quan chức năng sẽ ngay lập tức kích hoạt quy trình kiểm tra, yêu cầu doanh nghiệp báo cáo giải trình chi tiết về các chi phí cấu thành giá.

Về lợi ích tổng thể, bà Hiền nhận định việc trao quyền tự chủ giá sẽ thúc đẩy sự cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Khi thị trường có sự cạnh tranh, người tiêu dùng sẽ là đối tượng được hưởng lợi cuối cùng nhờ các mức giá hợp lý hơn.

Nhiều chuyên gia kinh tế năng lượng khi trò chuyện với báo Tuổi Trẻ đều cho rằng việc "trao quyền" quyết định giá là điều kiện cần để hình thành một thị trường xăng dầu cạnh tranh và minh bạch hơn.

Tuy nhiên đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật quản lý giá, mà là sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quản lý thị trường xăng dầu, một mặt hàng chiến lược tác động lan tỏa tới hầu hết lĩnh vực của nền kinh tế.

Tiến sĩ khoa học quản lý kinh tế Giang Chấn Tây nhận định khi doanh nghiệp được tự quyết giá, áp lực cạnh tranh buộc họ phải tối ưu chi phí, nâng cao hiệu quả logistics và dịch vụ phân phối.

Giá bán lẻ trong kịch bản lý tưởng sẽ phản ánh sát hơn diễn biến cung - cầu thực tế thay vì phụ thuộc vào mốc điều chỉnh hành chính. Từ đó người tiêu dùng sẽ có lợi hơn về giá, chất lượng xăng dầu và chất lượng dịch vụ.

Nút thắt của thị trường xăng dầu không nằm ở giá

Theo các chuyên gia, vấn đề then chốt của thị trường xăng dầu hiện nay không phải là có thả nổi giá hay không, mà là điều kiện để thả nổi. Dù mạng lưới bán lẻ rộng khắp, thị trường vẫn tập trung cao ở khâu đầu mối và phân phối.

Để tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp tư nhân, việc tự quyết giá cần đi kèm với tách bạch hoàn toàn khối bán lẻ khỏi các tập đoàn đầu mối nhà nước.

Ông Giang Chấn Tây cho rằng việc các doanh nghiệp đầu mối vừa nhập khẩu, sản xuất, vừa sở hữu hệ thống bán lẻ cho phép họ bán ra với giá sát vốn, khiến chiết khấu bị co hẹp và đẩy doanh nghiệp bán lẻ tư nhân vào thế không thể cạnh tranh.

Vì vậy, các tập đoàn đầu mối nên tập trung vào vai trò nhập khẩu, sản xuất và dự trữ để bảo đảm an ninh năng lượng, trong khi hoạt động bán lẻ cần được vận hành như những thực thể độc lập, tự chủ hoàn toàn.

Về quyền tự quyết định giá bán, ông Tây khẳng định đây là yếu tố sống còn để doanh nghiệp có thể "tính đúng, tính đủ" các chi phí thường xuyên, lương bổng vào giá thành.

Việc được tự định giá giúp doanh nghiệp có lợi nhuận để tích lũy, bảo toàn vốn và có nguồn lực để tái đầu tư, thay vì phải chịu áp lực thua lỗ kéo dài.

Khi cơ chế giá được vận hành linh hoạt theo thị trường, các doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn hàng, từ đó chấm dứt triệt để tình trạng đứt gãy nguồn cung.

Điều kiện và lộ trình: chìa khóa để tránh cú sốc giá

Đại diện một doanh nghiệp phân phối xăng dầu tại TP.HCM cho rằng việc cho phép tự quyết giá là phù hợp với kinh tế thị trường, giúp doanh nghiệp chủ động bảo đảm lợi nhuận và dòng tiền trong bối cảnh chi phí vận hành, tồn kho biến động mạnh.

Tuy nhiên cơ chế này chủ yếu tạo động lực cho khối thương nhân đầu mối và phân phối, trong khi các doanh nghiệp bán lẻ nhỏ lại kém mặn mà.

Nguyên nhân là phần lớn cửa hàng bán lẻ hiện vận hành theo mô hình hộ gia đình, thiếu bộ máy quản trị chuyên nghiệp để đáp ứng các yêu cầu mới như chứng minh nguồn hàng, kiểm soát chất lượng và báo cáo định kỳ.

Việc áp dụng cơ chế mới đòi hỏi hệ thống kế toán, pháp chế bài bản, điều mà các doanh nghiệp chỉ có vài cửa hàng khó đáp ứng, làm gia tăng rủi ro sai sót và bị xử phạt. Ngay cả những đơn vị có năng lực quản lý tốt cũng lo ngại áp lực cập nhật giá bán và tiêu chuẩn chất lượng theo dự thảo.

Trong khi đó, người tiêu dùng và các doanh nghiệp vận tải, nhóm chịu tác động trực tiếp từ biến động giá kỳ vọng một cơ chế giá vừa bám sát thị trường, vừa có khả năng dự báo, tránh tình trạng biến động bất ngờ làm đảo lộn kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Ông Cao Hoài Dương - Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL) - cho rằng việc trao quyền cho các thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối quyết định giá bán sẽ mang lại nhiều tác động tích cực cho thị trường.

Trước lo ngại về việc giá xăng dầu có thể tăng đột biến, ông Dương khẳng định thị trường hiện nay có tính cạnh tranh rất cao với hơn 30 đầu mối kinh doanh, nếu doanh nghiệp nào tăng giá quá cao, khách hàng sẽ lập tức quay lưng để lựa chọn đơn vị có giá thấp hơn.

Bên cạnh đó, Nhà nước vẫn duy trì các công cụ hậu kiểm, yêu cầu việc tăng giá phải nằm trong khuôn phép và công thức tính toán cụ thể nên không thể tùy tiện.

Theo ông Dương, ưu điểm lớn nhất của thay đổi lần này là đảm bảo nguồn cung xăng dầu. Khi doanh nghiệp được chủ động về giá, giá xăng dầu trong nước sẽ liên thông chặt chẽ và linh hoạt theo nhịp độ của thị trường thế giới.

"Không nên quy định cứng nhắc khoảng thời gian được phép thay đổi giá, bởi thị trường luôn biến động không ngừng. Việc để doanh nghiệp hoàn toàn chủ động sẽ giúp giá bán phản ứng kịp thời với đà giảm của thế giới, mang lại lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng", ông Dương cũng kiến nghị.

Thả nổi có kiểm soát

Đối với những lo ngại về việc các doanh nghiệp lớn có lợi thế về định mức và hệ thống logistics, ông Cao Hoài Dương nhận định đây là kết quả tất yếu của quá trình đầu tư bài bản về hạ tầng.

Vì thế, các doanh nghiệp tư nhân nhỏ cần thay đổi tư duy và cách làm thay vì đòi hỏi sự bằng phẳng khi chưa đầu tư tương xứng.

Hiện nay, các doanh nghiệp lớn đã thực hiện chuyển đổi số và quản trị thông minh, cho phép điều chỉnh giá toàn bộ hệ thống hàng nghìn cửa hàng chỉ bằng một lệnh thực hiện trong thời gian thực.

Đây cũng chính là động lực buộc các doanh nghiệp trong ngành phải áp dụng công nghệ để thích nghi với cơ chế thị trường mới.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng bài toán đặt ra không phải là "có thả nổi hay không", mà là thả nổi đến mức nào, theo lộ trình nào và bằng những công cụ giám sát nào để vừa bảo đảm nguyên tắc thị trường, vừa giữ vững ổn định kinh tế - xã hội.