Số liệu mới nhất được Ngân hàng Nhà nước công bố, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán tính đến cuối tháng 1/2026 đã tăng lên mức 11,52% - cao nhất trong 3 năm trở lại đây.
So với mức thấp 9,48% ghi nhận vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ lượng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đã tăng thêm hơn 2 điểm %. Ước tính theo quy mô tổng phương tiện thanh toán, lượng tiền mặt lưu thông đã tăng thêm hơn 360.000 tỷ đồng trong 3 tháng cuối năm 2025 và tháng đầu năm 2026.
Thực tế, trong nhiều lĩnh vực mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ, vàng bạc hay bất động sản, thanh toán tiền mặt vẫn được ưa chuộng vì thói quen, sự tiện lợi và cách thức ghi chép, kê khai hiện nay. Đặc biệt, thị trường giao dịch vàng và đô la trên thị trường chợ đen hiện vẫn chủ yếu sử dụng tiền mặt. Từ lúc người dân rút tiền để mua bán cho tới khi tiệm vàng nộp lại vào ngân hàng, luôn tồn tại một khoảng đứt đoạn khiến tiền nằm ngoài hệ thống ngân hàng và nằm dưới dạng tiền mặt. Nếu hoạt động mua bán vàng và ngoại tệ này diễn ra thường xuyên và với quy mô lớn, cộng thêm áp lực kê khai thuế đối với hộ kinh doanh cá thể, lượng tiền mặt ngoài hệ thống sẽ tăng lên.
Trước đó, trong báo cáo vĩ mô công bố hồi đầu năm, các chuyên gia Chứng khoán SHS cũng chỉ ra rằng một tác nhân đặc biệt quan trọng khiến tiền mặt chảy ra khỏi ngân hàng là thay đổi chính sách thuế đối với hộ kinh doanh cá thể. Từ ngày 1 tháng 6 năm 2025, theo lộ trình, các hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế, và từ năm 2026 sẽ bỏ hoàn toàn chế độ thuế khoán. Mục tiêu của chính sách là siết chặt kỷ luật thuế, nhưng trên thực tế lại vô tình tạo động lực để một bộ phận hộ kinh doanh chuyển sang giao dịch hoàn toàn bằng tiền mặt nhằm tránh bị theo dõi dòng tiền.
Ngay trong nửa đầu tháng 6 năm 2025, tại các đô thị lớn đã xuất hiện nhiều cửa hàng treo biển chỉ nhận tiền mặt và từ chối thanh toán chuyển khoản. Các cách né tránh như yêu cầu khách không ghi nội dung giao dịch, chia nhỏ tiền vào nhiều tài khoản, giả vờ chuyển nhầm rồi giao dịch tiền mặt trở nên phổ biến.
“Đây là biểu hiện của một nền kinh tế tiền mặt trong bóng tối, khi giao dịch dần rời xa hệ thống tài chính chính thức”, các chuyên gia SHS đánh giá.
Theo các chuyên gia của SHS, xu hướng này gây ra tác động kép. Một mặt, nó làm suy yếu vòng tuần hoàn vốn trong hệ thống ngân hàng. Mặt khác, nó đi ngược lại chủ trương minh bạch hóa và thúc đẩy thanh toán không tiền mặt ở cấp quốc gia.
Số liệu từ báo cáo tài chính quý I/2026 cho thấy tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn đã sụt giảm tại 23/28 ngân hàng lớn trong quý I năm 2025 với nhiều ngân hàng giảm 15 – 30%. Theo SHS điều này, một phần do dòng tiền chuyển khoản bị né tránh, khiến ngân hàng mất đi nguồn vốn giá rẻ. Khi CASA suy giảm, các ngân hàng buộc phải dựa nhiều hơn vào tiền gửi có kỳ hạn với lãi suất cao hoặc vay mượn trên thị trường liên ngân hàng để đáp ứng yêu cầu thanh khoản. Nói cách khác, mức NIM cao của ngân hàng phải đánh đổi bằng chi phí vốn lớn hơn. Điều này cũng gián tiếp tạo áp lực tăng lãi suất huy động, khi nhiều ngân hàng phải chạy đua thu hút tiền gửi để bù đắp phần thiếu hụt.
“Cuối năm 2025, dòng tiền mặt lưu thông (CIC – Currency In Circulation) tăng vọt như nước rút khỏi lòng sông trước mùa cạn. Người dân rút tiền chi tiêu Tết, doanh nghiệp nộp thuế, những đồng tiền vốn còn nằm trong hệ thống ngân hàng bỗng chốc dịch chuyển ra ngoài rất nhanh. Chính sự dịch chuyển mang tính mùa vụ ấy đã làm thanh khoản VND trong hệ thống trở nên căng thẳng hơn thấy rõ. Lãi suất qua đêm trên liên ngân hàng biến động mạnh, buộc NHNN phải hỗ trợ qua kênh SBV Swap như giai đoạn tháng 12/2025. Cũng từ đó, mặt bằng lãi suất huy động cuối năm 2025 và đầu 2026 liên tục bị đẩy lên, như một cơ thể phải tự tăng nhịp tim để giữ cho dòng máu được lưu thông", ông Vũ Tuấn Duy - Chuyên gia Vĩ mô Công ty Cổ phần Chứng khoán SHS đánh giá.
