Ngày 9/6 vừa qua, Life Biosciences, một startup công nghệ sinh học có trụ sở tại Boston, Massachusetts (Mỹ) đã chính thức kích hoạt một cột mốc lịch sử khi áp dụng liệu pháp gene nhằm tái lập trình, giúp các tế bào già cỗi tìm lại "tuổi thanh xuân" lần đầu tiên trên thế giới ở con người.
"Bẻ cong" trục thời gian của tế bào
Tờ Nature cho hay cốt lõi của thử nghiệm lâm sàng mang tính bước ngoặt này là phương pháp "tái lập trình một phần" (partial reprogramming) tế bào. Thay vì biến đổi hoàn toàn tế bào trưởng thành trở lại trạng thái tế bào gốc sơ khai, một quá trình vốn làm mất đi hoàn toàn chức năng ban đầu của tế bào, công nghệ của Life Biosciences chỉ cố gắng đưa tế bào quay ngược thời gian vừa đủ. Mục tiêu là giúp tế bào khôi phục lại các đặc tính trẻ trung, khỏe mạnh nhưng vẫn giữ nguyên "danh tính" và chức năng chuyên biệt của chúng.
Để làm được điều này, các nhà khoa học đã can thiệp vào bộ gene bằng cách kích hoạt ba trong số bốn "yếu tố Yamanaka" nổi tiếng, vốn là các gene có khả năng tái lập trình tế bào được phát hiện bởi nhà khoa học đoạt giải Nobel Shinya Yamanaka.
Trong thử nghiệm lâm sàng này, đối tượng được nhắm tới đầu tiên là các bệnh nhân mắc bệnh tăng nhãn áp (glaucoma), một căn bệnh nguy hiểm có thể dẫn đến mù lòa do tổn thương các tế bào hạch võng mạc tạo nên dây thần kinh thị giác. Ở người trưởng thành, các tế bào thần kinh này gần như không có khả năng tự tái tạo một khi đã bị tổn thương.
Life Biosciences sử dụng một loại virus vô hại thường dùng trong liệu pháp gene để đưa ba gene tái lập trình vào sâu trong tế bào hạch võng mạc. Điểm đặc biệt nằm ở hệ thống kiểm soát an toàn khi các gene này sẽ chỉ được kích hoạt (bật) khi bệnh nhân uống thuốc kháng sinh doxycycline. Nếu ngừng dùng thuốc, các gene tái lập trình sẽ lập tức được tắt đi.
Bà Sharon Rosenzweig-Lipson, Giám đốc Khoa học của Life Biosciences, nhấn mạnh rằng cơ chế này mang lại khả năng kiểm soát cực kỳ chủ động, cho phép các bác sĩ can thiệp vừa đủ để trẻ hóa tế bào mà không để quá trình này diễn ra quá mức cần thiết.
Dù mở ra triển vọng vô cùng lớn, thử nghiệm lâm sàng này vẫn đang phải đối mặt với những ánh nhìn hoài nghi và thận trọng từ giới chuyên môn. Khi bạn cố gắng đảo ngược đồng hồ sinh học của một tế bào, lằn ranh giữa "trẻ hóa" và "ung thư hóa" trở nên vô cùng mong manh. Việc tái lập trình tế bào quá mức có thể khiến chúng phân chia mất kiểm soát, tạo thành các khối u ác tính nguy hiểm.
Ông Matt Kaeberlein, người đồng sáng lập Optispan (một công ty y học dự phòng tập trung vào tuổi thọ tại Seattle, Washington) nhận định thẳng thắn rằng công nghệ này vẫn đang ở giai đoạn cực kỳ sơ khai và nguy cơ xảy ra các tác dụng phụ thảm họa là rất lớn.
Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận việc lựa chọn mắt làm nơi thử nghiệm đầu tiên là một nước đi chiến thuật thông minh. Bởi lẽ, mắt là một cơ quan tương đối biệt lập, nếu có bất kỳ biến cố nguy hiểm nào xảy ra, khả năng đe dọa đến tính mạng của toàn bộ cơ thể sẽ thấp hơn nhiều so với việc can thiệp vào các cơ quan nội tạng lớn khác.
Bên cạnh đó, áp lực từ sự kỳ vọng quá lớn của công chúng cũng là một gánh nặng khổng lồ. Ông Pete Williams, nhà sinh học thần kinh dịch tễ tại Trung tâm Nghiên cứu Mắt Úc ở Melbourne, chia sẻ sự lo ngại về mức độ cường điệu (hype) của truyền thông xung quanh dự án này.
Theo ông, nếu thử nghiệm của Life Biosciences thất bại hoặc xảy ra sự cố nghiêm trọng trên người, nó có thể kéo sập niềm tin của toàn bộ giới đầu tư và giới khoa học, đẩy ngành công nghiệp tái lập trình tế bào lùi lại hàng thập kỷ.
Từ chữa trị mù lòa đến tham vọng "trường sinh bất lão" của giới tinh hoa
Thực tế, nền móng của thử nghiệm này đã được xây dựng từ năm 2020, khi nhóm nghiên cứu của Giáo sư David Sinclair tại Trường Y Harvard chứng minh được việc kích hoạt ba gene này trên chuột bị tổn thương thần kinh thị giác có thể thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào thần kinh và khôi phục thị lực. Kể từ đó, Life Biosciences đã tiến hành thử nghiệm trên động vật gặm nhấm và khỉ mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào.
Trong giai đoạn đầu này, Life Biosciences đặt mục tiêu thử nghiệm trên tối đa 12 bệnh nhân mắc bệnh tăng nhãn áp, trước khi mở rộng sang nhóm bệnh nhân mắc NAION, một hội chứng thiếu máu cục bộ gây tổn thương thần kinh thị giác cấp tính cực kỳ nghiêm trọng.
Tuy nhiên, tham vọng của Life Biosciences không dừng lại ở đôi mắt. Doanh nghiệp này đã và đang thử nghiệm liệu pháp trên các mô hình động vật mắc bệnh gan. Khi được hỏi về viễn cảnh "trẻ hóa toàn diện cơ thể", bà Sharon Rosenzweig-Lipson cho biết công ty đang đi từng bước chắc chắn, giải quyết từng căn bệnh liên quan đến tuổi tác một.
Dù việc trẻ hóa toàn cơ thể là đích đến cuối cùng mà họ hy vọng sẽ đạt được trong tương lai, nhưng ở thời điểm hiện tại, mục tiêu trước mắt vẫn là chứng minh tính an toàn và hiệu quả trên từng cơ quan cụ thể.
Đối với giới khởi nghiệp và các nhà đầu tư mạo hiểm, đây không chỉ là một câu chuyện y học. Nó là minh chứng cho thấy lĩnh vực "Longevity" (Công nghệ kéo dài tuổi thọ) đang chuyển dịch mạnh mẽ từ các phòng thí nghiệm lý thuyết sang giai đoạn thương mại hóa thực tế.
Nếu Life Biosciences thành công, đây sẽ là một cú hích lịch sử, định hình lại toàn bộ bức tranh của ngành y sinh và mở ra một thị trường chăm sóc sức khỏe trị giá hàng trăm tỷ USD trong tương lai gần.
*Nguồn: Nature, BI
