Một ngày đầu năm 2022, phi công đang lái máy bay đến sân bay quốc tế Denver, bang Colorado (Mỹ) bỗng cảm thấy có điều gì đó không ổn. Trong các cuộc gọi khẩn cấp tới kiểm soát viên không lưu, phi hành đoàn thông báo "GPS gặp trục trặc", buộc phải dựa vào hệ thống dẫn đường dự phòng. Đây không phải sự cố đơn lẻ, khi trong hơn một ngày, hãng bay này cũng phải thực hiện điều tương tự với các chuyến bay khác. Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) sau đó ra cảnh báo cho máy bay khác trong khu vực.
Hơn 8 tháng sau, vấn đề tương tự lại xảy ra, lần này tại sân bay quốc tế Dallas-Fort Worth. Lỗi khiến các phi công và kiểm soát viên không lưu phải vật lộn suốt hai ngày do không có GPS dẫn đường, còn một đường băng tạm đóng. Chưa có ai chịu trách nhiệm trong cả hai sự việc.
Minh họa hệ thống GPS có thể đối mặt nguy cơ tấn công. Ảnh: GeminiAI
Những sự cố gián đoạn làm dấy lên lo ngại về lỗ hổng bảo mật tồn tại trên GPS - mạng lưới vệ tinh định vị được 6 tỷ người dân, doanh nghiệp và chính phủ sử dụng hàng ngày. Không chỉ giao thông hàng không dân dụng gặp rủi ro, nền tảng có thể khiến cuộc sống hiện đại và toàn bộ nền kinh tế bị gián đoạn bởi một cuộc tấn công quy mô lớn vào hệ thống vệ tinh mong manh.
Theo Reuters, hơn hai năm qua, tình trạng GPS bị nhiễu có xu hướng tăng trong khi bảo mật không tiến triển. Lầu Năm Góc đã tiêu tốn hàng tỷ USD để nâng cấp GPS, nhưng việc khắc phục tổng thể đang bị trì hoãn. Đầu tháng 3/2025, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) cho biết sẽ bỏ phiếu để tìm giải pháp thay thế GPS với lý do an ninh quốc gia, nhưng đến nay chưa có chuyển biến mới.
"Không thể đánh giá thấp mức độ phụ thuộc về kinh tế và quân sự vào GPS", chuyên gia Todd Harrison của American Enterprise Institute nói với Washington Post. "Hệ thống này ban đầu không được thiết kế để đảm nhiệm vai trò quan trọng như bây giờ, cũng không được tạo ra để chống lại nhiều mối đe dọa như hiện tại".
GPS do Bộ Quốc phòng Mỹ thiết kế, Không lực Mỹ vận hành, ban đầu dùng cho mục đích quân sự, nhưng bắt đầu hỗ trợ dân sự từ những năm 1980. Nhiều người biết đến khi GPS có mặt trên smartphone, cũng như đóng vai trò lớn trong việc đồng bộ hóa các hệ thống ở thời đại kỹ thuật số. Chẳng hạn, các công ty điện lực dùng nó để điều chỉnh phân phối điện đến hộ gia đình trong giờ cao điểm; trạm phát sóng di động ứng dụng để gửi dữ liệu đến smartphone đúng lúc, tránh tình trạng dữ liệu bị dồn lại; hay các tổ chức tài chính sử dụng GPS để ghi lại vị trí và thời gian giao dịch chính xác.
GPS chỉ là một trong số nhiều hệ thống vệ tinh "định vị, dẫn đường và thời gian" được sử dụng trên toàn thế giới, ngoài ra còn có Glonass của Nga, Galileo của Liên minh châu Âu, QZSS của Nhật Bản hay Bắc Đẩu (Beidou) của Trung Quốc. Quân đội Mỹ đang vận hành 31 vệ tinh GPS, quay quanh Trái Đất ở độ cao hơn 20.000 km. Ở khoảng cách này, tín hiệu sẽ yếu khi đến Trái Đất, từ đó dễ nhiễu hoặc bị tấn công giả mạo, đánh lừa để hệ thống phát ra tọa độ sai.
Khi nhiều cuộc chiến tranh trên thế giới leo thang, việc gây nhiễu và giả mạo tín hiệu phổ biến đến mức cản trở các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV - những thiết bị vốn dựa vào GPS để nhắm mục tiêu. Với dân thường, hàng nghìn chuyến bay thương mại bị ảnh hưởng mỗi ngày trên khắp Đông Âu, Nga, Biển Đen và Trung Đông. Tình trạng này thường xuyên đến mức một số trang như GPSjam ra đời để hiển thị vị trí xảy ra sự việc theo thời gian thực.
Báo cáo do OpsGroup, tổ chức quy tụ các nhà khai thác hàng không quốc tế, công bố tháng 1/2024 cho thấy khoảng 300 chuyến bay mỗi ngày bị ảnh hưởng vì nhiễu GPS. Đến tháng 12/2024, con số tăng lên 1.500. Từ tháng 7 đến tháng 8 năm ngoái, khoảng 41.000 chuyến bay bị ảnh hưởng.
"Dù nhiễu sóng GPS không phải hiện tượng mới, quy mô và tác động của làn sóng giả mạo đang chưa từng có tiền lệ", báo cáo cho biết.
Steve Jangelis, Chủ tịch Ủy ban An toàn thuộc Hiệp hội Phi công hàng không (Air Line Pilots Association) tại Mỹ, cho biết các sự cố nhiễu GPS đã "tăng vọt" trên toàn cầu, trở thành chủ đề hàng đầu trong các cuộc thảo luận về an toàn và an ninh. Điều này đặc biệt đáng lo ngại, bởi phi công có thể không biết hệ thống đang bị giả mạo hay không, có thể lệch hướng nhiều dặm.
"Đây thực sự là một rủi ro nguy hiểm tiềm ẩn vì không có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào", Jangelis nói. "Không có đèn báo hiệu nào bật lên, không có chuông báo động, không có gì cả. Phi hành đoàn bị 'che mắt' hoàn toàn".
Theo Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng (CISA), thực tế, dù nhiều trường hợp nhiễu GPS được ghi nhận, không thể xác định ai chịu trách nhiệm về thiết bị phát tín hiệu đó. Văn phòng Trách nhiệm Giải trình Chính phủ (GAO) cho biết thời gian qua, Lầu Năm Góc nỗ lực cải thiện bằng cách phóng vệ tinh mới, như thêm 8 vệ tinh GPS III với khả năng phát sóng tín hiệu cấp quân sự, đồng thời chống nhiễu và giả mạo tốt hơn. Lockheed Martin, nhà thầu chế tạo vệ tinh cho Bộ Quốc phòng Mỹ, đang phát triển vệ tinh có khả năng phát ra "chùm tia điểm" mạnh hơn, khiến việc gây nhiễu càng khó khăn.
Nhưng ngay cả khi được cải thiện, hệ thống cũng không loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa mà chỉ giảm thiểu, theo đại tá Stephen Hobbs thuộc Space Force - đơn vị chịu trách nhiệm về "chiến tranh điều khiển và định vị vệ tinh" của quân đội Mỹ.
Michael Griffin, cựu thứ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ phụ trách nghiên cứu và kỹ thuật, đánh giá việc cải tiến GPS rất cần thiết. "Chúng ta có thể tự bảo vệ mình đến mức nào nếu một đối thủ có thể đẩy hệ thống kinh tế của chúng ta đến bờ vực sụp đổ?", ông đặt câu hỏi.
Theo Forbes, bên cạnh GPS, Mỹ cũng cần xây dựng hệ thống định vị dự phòng. Một khảo sát của NextNav, công ty chuyên về hệ thống định vị, dẫn đường, đầu năm ngoái với 1.133 người dân Mỹ cho thấy hơn 80% được hỏi đồng ý rằng, xây dựng một hệ thống bổ sung là điều cần thiết cho an ninh công cộng, an ninh quốc gia và khả năng cạnh tranh toàn cầu.
tổng hợp
