Quá trình phát triển hệ miễn dịch ở trẻ
Theo báo cáo "Hệ miễn dịch ở trẻ & nguy cơ thiếu hụt miễn dịch đầu đời" của TS.BS Nguyễn Thị Vân Anh (Khoa Miễn dịch - Dị ứng - Khớp, Bệnh viện Nhi Trung ương), hệ miễn dịch được hình thành rất sớm trong thời kì phôi. Từ tuần thứ 4, tế bào gốc tạo máu được hình thành từ phôi ở túi noãn hoàng và bắt đầu di chuyển đến gan. Từ tuần 5 và 6, gan trở thành cơ quan chính sản xuất tế bào máu và tế bào miễn dịch. Tế bào gốc tạo máu trong gan bắt đầu phân hóa thành các tế bào miễn dịch cơ bản. Tuần 17 tới tuần thứ 24, thai nhi bắt đầu sản xuất kháng thể IgM. Giai đoạn này, kháng thể IgG cũng bắt đầu được truyền từ mẹ sang thai nhi qua nhau thai.
Tuy vậy, ở giai đoạn sơ sinh, miễn dịch bẩm sinh và thu được chưa hoàn thiện. Trong ba năm đầu đời, kháng thể trẻ nhận được từ mẹ giảm dần còn hệ miễn dịch tự nhiên của trẻ từng bước phát triển và hoàn thiện hơn theo thời gian. Trong đó, từ 6 tháng đến 3 tuổi là giai đoạn thiếu hụt miễn dịch, khi kháng thể từ mẹ truyền sang trong giai đoạn mang thai, và kháng thể trong sữa mẹ đều bị giảm dần còn hệ miễn dịch của tự bản thân trẻ chưa sản sinh đủ kháng thể cần thiết. Lúc này, trẻ hay ốm, dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn. Mọi trẻ đều phải trải qua thiếu hụt miễn dịch. Với một số trẻ, giai đoạn này có thể dài đến 4-5 tuổi.
Nghiên cứu cũng cho biết, đường sinh mổ ảnh hưởng đến miễn dịch của trẻ nhỏ, làm giảm sắt dự trữ của trẻ sinh mổ so với trẻ sinh thường. Các microbiome (hệ vi sinh vật) đường ruột của trẻ sinh mổ ít lợi khuẩn hơn trong giai đoạn đầu đời. "Trẻ sinh mổ có nguy cơ thiếu hụt miễn dịch cao hơn 1,5 lần so với trẻ sinh thường, và khoảng trống miễn dịch có thể kéo dài có thể đến 5 tuổi", báo cáo của TS.BS Nguyễn Thị Vân Anh cho biết.
Khác biệt cốt lõi giữa sinh mổ và sinh thường
BSCK2 Nguyễn Cát Phương Vũ (Bệnh viên Nhi đồng Thành phố - TP HCM) cho biết, trẻ sinh mổ thường có hệ miễn dịch yếu hơn trẻ sinh thường là một thực tế có cơ sở khoa học rõ ràng. Mỗi trẻ sinh ra không có hệ miễn dịch hoàn chỉnh. Trong những năm đầu đời, hệ miễn dịch của trẻ được "huấn luyện" và trưởng thành dần thông qua việc tiếp xúc với môi trường - đặc biệt là hệ vi sinh vật.
Bác sĩ Nguyễn Cát Phương Vũ. Ảnh: NVCC
Ở trẻ sinh thường, ngay khi đi qua đường sinh của mẹ, bé được tiếp xúc với hệ vi khuẩn tự nhiên từ âm đạo và ruột của mẹ. Đây chủ yếu là các lợi khuẩn như Lactobacillus, Bifidobacterium... Những vi khuẩn này đóng vai trò như "người thầy đầu tiên", giúp hệ miễn dịch của trẻ học cách nhận diện đâu là tác nhân có lợi, đâu là có hại cho cơ thể; phản ứng đúng mức với vi khuẩn, virus; hạn chế các phản ứng viêm quá mức.
Ngược lại, trẻ sinh mổ không trải qua quá trình này. Hệ vi sinh ban đầu của bé chủ yếu đến từ môi trường bệnh viện, da của người chăm sóc và các yếu tố ngoại lai khác. Điều này dẫn đến sự khác biệt đáng kể trong thành phần hệ vi sinh đường ruột.
Trong khi đó, khoảng 70% tế bào miễn dịch của cơ thể nằm ở đường ruột. Hệ vi sinh đường ruột không chỉ hỗ trợ tiêu hóa mà còn đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa miễn dịch, bao gồm kích thích sản xuất kháng thể tự nhiên; tăng cường hàng rào bảo vệ niêm mạc; giảm nguy cơ viêm nhiễm và dị ứng.
Ngoài ra, BSCK2 Nguyễn Cát Phương Vũ còn nêu một số yếu tố đi kèm quá trình sinh mổ như việc mẹ sử dụng kháng sinh sớm, bé chậm bú mẹ hoặc bú mẹ không hoàn toàn cũng góp phần làm hệ miễn dịch của trẻ sinh mổ kém "thuận lợi" hơn.
Các bác sĩ đều khẳng định, trẻ sinh mổ có xu hướng dễ mắc nhiễm trùng hô hấp, tiêu hóa hơn trẻ sinh thường trong những năm đầu đời. Trẻ sinh mổ cũng có nguy cơ dị ứng, hen, viêm da cơ địa cao hơn, hệ miễn dịch trưởng thành chậm hơn.
Tuy nhiên, bác sĩ Nguyễn Cát Phương Vũ nhấn mạnh: sinh mổ không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ yếu hơn lâu dài. "Nếu được chăm sóc đúng cách, đặc biệt là nuôi con bằng sữa mẹ, xây dựng hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh và đảm bảo dinh dưỡng hợp lý - hệ miễn dịch của trẻ hoàn toàn có thể bắt kịp và phát triển tốt", bác sĩ Phương Vũ nói.
Phương thức sinh (thường hoặc mổ) có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển hệ miễn dịch sớm ở trẻ. Ảnh: Pexels
Những lưu ý khi chăm sóc hệ miễn dịch cho trẻ sinh mổ
Theo các chuyên gia, để lấp đầy "thiểu hụt miễn dịch", giúp tăng cường và củng cố hệ miễn dịch của trẻ, cần hỗ trợ miễn dịch thụ động cho trẻ thông qua dinh dưỡng miễn dịch, tiêm phòng vaccine. Thiếu hụt miễn dịch ở trẻ sinh mổ thường bắt đầu sớm và kết thúc muộn hơn trẻ sinh thường, do đó trẻ sinh mổ cần chăm sóc miễn dịch lâu dài và kỹ càng hơn.
Trong đó, tiêm chủng là cách chủ động tạo ra các "chiến binh" kháng thể đặc hiệu. Đối với trẻ sinh mổ vốn có nền tảng miễn dịch yếu, việc tiêm phòng đúng lịch các bệnh về hô hấp (phế cầu, cúm) và tiêu hóa (rota virus) có ý nghĩa quan trọng để tránh các biến chứng nặng.
Song song đó, giữ gìn môi trường sống và vận động cũng là một điều cha mẹ cần lưu ý. Môi trường sống sạch sẽ, thoáng mát giúp giảm lượng vi khuẩn có hại. Tuy nhiên, cha mẹ đừng quá "vô trùng" cuộc sống của trẻ. Hãy để trẻ vận động ngoài trời, tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và không khí tự nhiên để cơ thể cứng cáp hơn.
Đặc biệt, dinh dưỡng có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của trẻ. Trong đó, sữa mẹ là nguồn cung cấp kháng thể (IgA) và dưỡng chất HMO để nuôi dưỡng lợi khuẩn. Với trẻ sinh mổ, việc được bú mẹ sớm và kéo dài góp phần quan trọng để củng cố hệ miễn dịch.
Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển hệ miễn dịch của trẻ. Ảnh: Pexels
Trong giai đoạn "thiếu hụt miễn dịch", cha mẹ có thể tham khảo ý kiến chuyên gia để bổ sung hệ 4 dưỡng chất hỗ trợ miễn dịch gồm sữa non ColosIgG 24h - với lượng kháng thể IgG dồi dào; kháng thể IgHM - thương hiệu protein được phân lập từ sữa non bò, sử dụng công nghệ cao để chọn lọc những kháng thể có cấu trúc 3D tương đồng với kháng thể tự nhiên trong sữa mẹ, các dưỡng chất hỗ trợ tăng cường đề kháng như Lactoferrin, hệ Synbiotics bao gồm lợi khuẩn và thức ăn cho lợi khuẩn, các vitamin thiết yếu (A, C, D, kẽm). Đây là những "viện binh" đắc lực giúp trẻ vượt qua giai đoạn nhạy cảm một cách nhẹ nhàng hơn.
