Gần một năm kể từ khi triển khai hệ thống thanh toán mã hóa trên quy mô toàn quốc phục vụ du khách, các tiểu thương tại Bhutan cho biết họ hầu như không có khách hàng.
Điều này đặt ra câu hỏi: Thử nghiệm đầy tham vọng này rốt cuộc có thành công hay không?
Sau 9 tháng nỗ lực thúc đẩy thanh toán bằng tiền điện tử, vương quốc Bhutan đang đối mặt với thực tế phũ phàng: Kế hoạch lớn nhưng người dùng chẳng bao nhiêu.
Tháng 5 năm ngoái, quốc gia nằm trên dãy Himalaya này đã gây chú ý khi trở thành nước đầu tiên ra mắt mạng lưới thanh toán tiền điện tử toàn quốc dành cho khách du lịch.
Thông qua nền tảng Binance Pay, du khách có thể chi trả mọi chi phí từ visa, vé máy bay, khách sạn cho đến các bữa ăn bằng hơn 100 loại tiền mã hóa khác nhau. Ngay trong tháng đầu tiên, hơn 1.000 đơn vị kinh doanh đã hào hứng đăng ký tham gia hệ thống.
Tuy nhiên, sau gần một năm vận hành, nhịp sống kinh tế tại địa phương dường như vẫn đứng ngoài cuộc chơi kỹ thuật số này.
Tại thủ đô Thimphu, những tấm bảng mã QR được các cơ sở kinh doanh trưng bày để nhận tiền điện tử giờ đây chỉ để... bám bụi. Nhiều chủ cửa hàng thừa nhận họ chưa từng thực hiện được một giao dịch nào qua phương thức này.
"Đã 4-5 tháng trôi qua nhưng vẫn chưa có khách nào dùng đến nó," Sonam Dorji, nhân viên tại Lotus Peak Enterprise — một cửa hàng thủ công mỹ nghệ tọa lạc trong khuôn viên khách sạn hạng sang Le Meridien — chia sẻ với Rest of World . "Hầu như không ai biết rằng chúng tôi có chấp nhận tiền điện tử hay Binance Pay."
Động lực từ kho dự trữ Bitcoin khổng lồ
Giới chuyên gia và người dân địa phương nhận định, cơn sốt tiền điện tử của Chính phủ Bhutan thực chất bắt nguồn từ kho dự trữ Bitcoin khổng lồ mà quốc gia này đang sở hữu. Tuy nhiên, tham vọng này dường như đã bỏ qua những rào cản mang tính cấu trúc như tình trạng thiếu hụt điện năng và tỷ lệ mù chữ cao — những yếu tố khiến quá trình chuyển đổi số trở nên xa vời.
"Việc khai thác Bitcoin mang lại cho Bhutan một nguồn ngoại tệ để nhập khẩu hàng hóa mà trước đây họ không có. Tôi hiểu vì sao họ lại muốn đẩy mạnh thanh toán kỹ thuật số," Giáo sư Jay Zagorsky từ Trường Kinh doanh Questrom (Đại học Boston) phân tích. "Tuy nhiên, việc muốn xã hội tiến lên thanh toán số không đồng nghĩa với việc đó là một bước đi hợp lý."
Giáo sư Zagorsky, tác giả cuốn The Power of Cash , lập luận rằng việc duy trì tiền mặt là tối quan trọng để bảo vệ quyền riêng tư, kiểm soát chi tiêu và tránh việc loại biên những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất khỏi nền kinh tế.
Trước những hoài nghi này, Giám đốc Cục Du lịch Bhutan, ông Damcho Rinzin và CEO Ngân hàng DK, ông Ugyen Tenzin đều từ chối đưa ra bình luận.
Hạ tầng chưa tương xứng với tham vọng
Bhutan bắt đầu dấn thân vào con đường khai thác Bitcoin từ năm 2019. Với địa hình đồi núi và hệ thống sông ngòi dày đặc, quốc gia chưa đầy một triệu dân này có nguồn thủy điện dồi dào, vượt xa nhu cầu tiêu thụ nội địa. Lượng điện năng dư thừa từ năng lượng tái tạo đã được tận dụng để vận hành các "mỏ" đào tiền ảo.
Tính đến tháng 10/2024, giá trị dự trữ Bitcoin của Bhutan đã chạm mốc 1,4 tỷ USD, đưa nơi đây trở thành kho dự trữ tiền số khai thác bằng năng lượng xanh do nhà nước hỗ trợ lớn nhất thế giới. Khác với Mỹ hay Trung Quốc (có được Bitcoin qua mua bán hoặc tịch thu tài sản), hay Ukraine (qua quyên góp), Bitcoin của Bhutan hoàn toàn là "của nhà trồng được".
Dù sở hữu kho tài sản số khổng lồ, cơ sở hạ tầng tại đây lại chưa sẵn sàng cho việc phổ cập thanh toán mã hóa. Theo giáo sư Zagorsky, 1/3 dân số Bhutan không biết chữ — một rào cản lớn để tiếp cận các ứng dụng thanh toán phức tạp.
Bên cạnh đó, lưới điện không ổn định cũng là một bài toán khó. Theo báo cáo của chính phủ, trung bình một khách hàng phải chịu cảnh mất điện 19 lần mỗi năm do các lỗi vận hành từ phía công ty điện lực. Số liệu từ Ngân hàng Thế giới cũng cho thấy, 1/5 doanh nghiệp tại Bhutan phải tự trang bị hoặc dùng chung máy phát điện để duy trì hoạt động.
"Để một loại tiền điện tử như Bitcoin trở thành phương tiện thanh toán hợp pháp, nó phải được chấp nhận ở mọi nơi, từ doanh nghiệp lớn đến sạp hàng nhỏ, vào bất kỳ lúc nào," giáo sư Zagorsky nhấn mạnh. "Những quốc gia có hạ tầng lỏng lẻo và tỷ lệ mù chữ cao không phải là mảnh đất màu mỡ cho các loại tiền tệ mới, nhất là khi bài học từ El Salvador đã cho thấy sự thất bại của thử nghiệm này."
Tương lai bất định
Nhìn lại lịch sử, El Salvador từng gây chấn động khi công nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp vào năm 2021, nhưng đã phải rút lui vào năm 2025 khi Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) phải vào cuộc giải cứu nền kinh tế. Tương tự, Cộng hòa Trung Phi cũng từ bỏ ý định này chỉ sau một năm triển khai do áp lực quốc tế và thực trạng nghèo nàn về hạ tầng internet cũng như điện lực.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng trường hợp của Bhutan có sự khác biệt. Hệ thống hiện tại của họ đóng vai trò như một "cổng thanh toán" trung gian: Tiền điện tử từ du khách sẽ được quy đổi ngay lập tức sang đồng nội tệ Ngultrum cho tiểu thương. Cơ chế này giúp giảm thiểu rủi ro biến động giá và không biến tiểu thương thành những người đầu cơ bất đắc dĩ.
Dù vậy, sự lan tỏa của nó vẫn rất mờ nhạt. Ugyen Dendup, người đồng sáng lập startup AI đầu tiên tại Bhutan - NoMindBhutan, cho biết: "Dù ban đầu có nhiều kỳ vọng mở rộng sang các lĩnh vực khác, nhưng hiện tại, câu chuyện này chỉ dừng lại ở ngành du lịch, và ngay cả ở đó, tỷ lệ chấp nhận vẫn rất hạn chế."
Ông Dendup cũng chỉ ra rằng hiện chưa có bất kỳ văn bản pháp lý chính thức nào quy định cụ thể về tiền điện tử tại Bhutan. "Mọi thứ vẫn nằm trong một 'vùng xám'. Có người thúc đẩy, có người thận trọng, nhưng hướng dẫn và thực thi thì vẫn chưa rõ ràng. Do đó, còn quá sớm để khẳng định liệu Bhutan có thực sự muốn đưa Bitcoin trở thành tiền tệ hợp pháp hay không."
