Quên đường về, trả tiền nhầm - dấu hiệu sa sút trí tuệ dễ bị bỏ qua

Quên đường về, uống nhầm thuốc, trả tiền lẫn lộn có thể là dấu hiệu sớm sa sút trí tuệ nhưng thường bị xem là biểu hiện bình thường của tuổi già.

TS.BS Nguyễn Trần Tố Trân, Phó Khoa Lão, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, tại chương trình Cùng Vững Bước số 7 - Tuổi vàng vui khỏe nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi 1/10, cho biết không phải mọi biểu hiện quên đều là bệnh. Người lớn tuổi có thể quên tên một người quen nhưng lát sau nhớ ra, để quên chìa khóa rồi tìm lại được, hoặc phải mất một lúc mới nhớ sáng nay đã ăn gì.

Thế nhưng, khi quên lặp đi lặp lại, tăng dần theo thời gian và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày, bác sĩ Trân cảnh báo "có vấn đề".

Chẳng hạn, một người vừa ăn sáng xong nhưng sau đó hỏi người nhà "sao chưa cho tôi ăn", hoàn toàn không nhớ mình vừa dùng bữa. Người trước đây vẫn tự đi chợ nhưng gần đây không nhớ đường về nhà, phải bỏ việc đi chợ. Người thường xuyên nấu cơm nhưng không còn nhớ các bước để hoàn thành một món ăn quen thuộc. Những thay đổi này cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá sớm.

Ngoài trí nhớ, người nhà có thể nhận thấy người lớn tuổi hỏi đi hỏi lại một câu dù vừa được trả lời, uống thuốc hai lần hoặc nhầm thuốc, trước đây tự quản lý tiền nhưng nay trả tiền lẫn lộn hoặc không còn kiểm soát được tiền bạc. Một số người thay đổi tính tình, dễ cáu gắt, buồn bã, ít muốn ra ngoài. Có người đi đến những nơi vốn quen thuộc nhưng không tìm được đường về.

"Điều quan trọng là phải xem người đó có thay đổi so với chính họ trước đây hay không", bác sĩ Trân khuyên.

Sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm nhận thức tiến triển, ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt và tự chăm sóc. Khi nặng, người bệnh có thể mất khả năng tự chăm sóc, từ quên cách đánh răng, mặc quần áo, tắm rửa đến nằm liệt giường, tiêu tiểu không tự chủ. Một số bệnh nhân xuất hiện rối loạn hành vi như hoang tưởng, ảo giác, hung hăng với người chăm sóc.

Lúc này, gánh nặng đổ dồn lên người nhà. Theo bác sĩ Trân, người chăm sóc bệnh nhân sa sút trí tuệ thường được ví như "bệnh nhân vô hình thứ hai". Họ chịu áp lực thể chất, có thể phải thức trắng đêm khi người bệnh mất ngủ. Họ cũng phải chịu gánh nặng tâm lý. Nhiều người tự trách bản thân vì cho rằng mình chăm sóc không tốt nên cha mẹ trở nặng, trong khi đây là tiến trình thoái hóa tự nhiên của bệnh.

Sa sút trí tuệ do nguyên nhân mạch máu có thể khởi phát từ khoảng 60-65 tuổi sau đột quỵ, còn Alzheimer thường gặp ở tuổi cao hơn, khoảng 70-80 tuổi. Khi dân số già hóa, số người mắc các dạng sa sút trí tuệ có xu hướng tăng. Tại Khoa Lão, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, mỗi ngày khoảng 40-50 người bệnh điều trị, trong đó 10-20% có bệnh đi kèm sa sút trí tuệ, đa số ở giai đoạn trung bình và nặng.

Trong thực tế, 70-80% người dân nhận thức sai lầm về bệnh lý sa sút trí tuệ, cho rằng giảm trí nhớ là chuyện bình thường của người cao tuổi. Chính vì suy nghĩ "tuổi già ai cũng quên", người bệnh thường bỏ lỡ "thời điểm vàng" để can thiệp y tế. Điều trị sớm không thể đảo ngược hoàn toàn quá trình bệnh nhưng có thể cải thiện triệu chứng, kiểm soát các yếu tố nguy cơ, duy trì những khả năng còn lại và kéo dài thời gian người bệnh có thể tự chăm sóc.

Tuy nhiên, trí nhớ kém ở người già không phải lúc nào cũng do sa sút trí tuệ mà có thể liên quan đến bệnh lý khác. TS.BS Bạch Thanh Thủy, Khoa Khám bệnh, Bệnh viện Đa khoa An Sinh, dẫn chứng cụ ông 72 tuổi hay quên vụn vặt, đi chậm chạp, người nhà nghĩ do tuổi tác. Tuy nhiên chụp CT phát hiện ông có khối u màng não kích thước lớn gây chèn ép. Một số nguyên nhân khác có thể ảnh hưởng trí nhớ như thiếu máu não cục bộ mạn tính, nhồi máu não, mất ngủ, căng thẳng hoặc tác dụng phụ của thuốc.

Phòng ngừa sa sút trí tuệ tập trung vào kiểm soát yếu tố nguy cơ và duy trì lối sống lành mạnh. Người cao tuổi nên ăn đủ dinh dưỡng, tăng rau xanh, hạn chế muối, ngủ đủ giấc và kiểm soát các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu. Vận động phù hợp như đi bộ, tập dưỡng sinh, đồng thời duy trì giao tiếp với con cháu, bạn bè và các hoạt động kích thích trí não như đọc sách, chơi cờ, làm vườn.

BS.CK2 Huỳnh Thị Yến Vi, Trưởng khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa An Sinh, nhấn mạnh sức khỏe tinh thần là một phần quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi. Cô đơn, cô lập xã hội liên quan đến tăng nguy cơ trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.

Nhiều người cao tuổi sống chung với con cháu nhưng vẫn cô đơn vì không được lắng nghe, mất vai trò trong gia đình khi mọi việc đều bị con cháu "làm thay". Tuổi già cũng kèm nhiều mất mát như nghỉ hưu, sức khỏe giảm sút, hạn chế đi lại, bạn bè qua đời, con cái lập gia đình hoặc chuyển đi xa. Đặc biệt, mất bạn đời không chỉ mất đi người sống cùng mà còn mất người trò chuyện, chia sẻ ký ức và đồng hành mỗi ngày.

Các chuyên gia khuyến cáo chăm sóc người già không chỉ dừng ở viên thuốc hay bữa ăn. Người nhà cần dành thời gian trò chuyện, duy trì bữa ăn chung, khuyến khích ông bà gặp gỡ bạn bè, chơi cờ, làm vườn, tham gia sinh hoạt cộng đồng. Nên tôn trọng và để người cao tuổi tự quyết định những vấn đề phù hợp với khả năng, giúp họ cảm thấy bản thân vẫn có ích.