Phong tỏa Bab el-Mandeb có thể châm ngòi cú sốc kinh tế toàn cầu mới

Trong bối cảnh eo biển Hormuz đã chịu nhiều gián đoạn do căng thẳng Mỹ-Iran, nếu Bab el-Mandeb tiếp tục bị tê liệt, thế giới có thể phải đối mặt cú sốc kép chưa từng có đối với chuỗi cung ứng dầu mỏ, vận tải biển và tăng trưởng kinh tế.

Tuyến đường sống của dầu mỏ thế giới đứng trước nguy cơ đứt gãy

Bab el-Mandeb là một trong những điểm nghẽn chiến lược quan trọng nhất trên bản đồ hàng hải toàn cầu. Eo biển rộng khoảng 29 km tại điểm hẹp nhất, nối Vịnh Aden với Biển Đỏ và là cửa ngõ dẫn vào kênh đào Suez .

Đặc biệt, khu vực này nằm sát vùng lãnh thổ do Houthi kiểm soát tại Yemen, khiến mọi diễn biến quân sự đều có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến hoạt động hàng hải quốc tế.

Những năm gần đây, vai trò của Bab el-Mandeb ngày càng trở nên quan trọng khi eo biển này trở thành tuyến thay thế đáng tin cậy cho một phần dòng chảy dầu mỏ đi qua eo biển Hormuz. Theo dữ liệu mới nhất, khoảng 7-7,4 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua Bab el-Mandeb mỗi ngày, tương đương khoảng 7% nguồn cung dầu toàn cầu bằng đường biển.

Ảrập Xêút là quốc gia chịu tác động trực tiếp nhất. Nước này hiện xuất khẩu hơn 3-4,5 triệu thùng dầu/ngày qua cảng Yanbu trên Biển Đỏ để tới các thị trường châu Á. Nếu Bab el-Mandeb bị phong tỏa, Riyadh sẽ mất tuyến vận chuyển ngắn nhất và buộc phải đưa tàu vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, kéo dài hành trình thêm khoảng 10-14 ngày cùng hàng nghìn hải lý.

Không chỉ Ảrập Xêút, châu Âu cũng sẽ đối mặt nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu khi nguồn cung diesel và nhiên liệu máy bay từ Trung Đông và Ấn Độ bị gián đoạn. Nếu kết hợp với những bất ổn tại Hormuz, thị trường có nguy cơ mất từ 7-10% nguồn cung dầu vận chuyển bằng đường biển.

Giới phân tích nhận định, giá dầu Brent có thể nhanh chóng vượt mốc 115-120 USD/thùng, thậm chí còn cao hơn nếu tình trạng phong tỏa kéo dài. Giá nhiên liệu tại Mỹ, châu Âu và châu Á sẽ tăng mạnh, tạo thêm áp lực lạm phát đối với các nền kinh tế vốn đang phục hồi chậm.

Chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt “cơn ác mộng” mới

Nếu Bab el-Mandeb trở thành vùng biển nguy hiểm, các hãng tàu lớn như Maersk, Hapag-Lloyd, CMA CGM... nhiều khả năng sẽ một lần nữa từ bỏ tuyến Biển Đỏ - kênh đào Suez để chuyển sang hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng, tương tự giai đoạn khủng hoảng 2023-2025.

Việc thay đổi hải trình sẽ khiến mỗi chuyến tàu phát sinh thêm khoảng 1 triệu USD chi phí nhiên liệu, trong khi phí bảo hiểm chiến tranh cũng tăng mạnh. Thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ 10-14 ngày sẽ gây ùn tắc tại các cảng, làm thiếu hụt container và kéo theo chi phí logistics leo thang.

Đối với tuyến vận tải Á - Âu, giá cước container được dự báo có thể tăng gấp hai đến ba lần. Điều này sẽ nhanh chóng phản ánh vào giá bán của nhiều mặt hàng như điện tử, ô tô, hàng tiêu dùng, nguyên liệu sản xuất...

Nguy cơ suy thoái lan rộng khi cú sốc năng lượng kết hợp cú sốc logistics

Tác động của việc phong tỏa Bab el-Mandeb sẽ không chỉ dừng lại ở ngành năng lượng hay vận tải mà còn lan rộng tới toàn bộ nền kinh tế thế giới.

Chi phí logistics và năng lượng tăng cao sẽ đẩy giá nguyên liệu đầu vào tăng theo, làm gia tăng áp lực lạm phát đối với nhiều quốc gia, đặc biệt là các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu như châu Âu.

Các nền kinh tế mới nổi cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nề khi chi phí nhập khẩu nhiên liệu, phân bón và lương thực đồng loạt tăng.

Một số nhà sản xuất dầu ngoài khu vực như Mỹ hay Brazil có thể hưởng lợi từ giá năng lượng cao hơn. Ngược lại, các quốc gia nhập khẩu năng lượng sẽ phải gánh thêm chi phí, trong khi Ảrập Xêút cũng đối mặt nguy cơ giảm doanh thu xuất khẩu trong ngắn hạn nếu hoạt động vận chuyển bị đình trệ.

Ngoài ra, giới quan sát cũng lưu ý tới yếu tố địa chính trị. Nếu Houthi tiếp tục duy trì cách tiếp cận lựa chọn mục tiêu như từng xảy ra trước đây, một số tàu liên quan tới Nga hoặc Trung Quốc có thể ít bị ảnh hưởng hơn so với tàu phương Tây, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh không cân xứng trong thương mại quốc tế.

Nguy cơ vượt ra ngoài phạm vi kinh tế

Khủng hoảng tại Bab el-Mandeb còn kéo theo hàng loạt hệ lụy về an ninh và nhân đạo.

Yemen có nguy cơ tiếp tục chìm sâu trong cuộc khủng hoảng nhân đạo kéo dài khi giao tranh leo thang. Ảrập Xêút và các quốc gia vùng Vịnh sẽ phải tăng đáng kể chi tiêu quốc phòng nhằm bảo vệ cơ sở hạ tầng năng lượng và các tuyến vận tải chiến lược.

Trong khi đó, Ai Cập, Jordan và Djibouti sẽ chịu thiệt hại về nguồn thu từ cảng biển và dịch vụ hàng hải. Nguy cơ xảy ra các vụ tràn dầu hoặc sự cố môi trường cũng gia tăng nếu tàu chở dầu bị tấn công hoặc va chạm trong khu vực.

Theo nhiều chuyên gia, trong ngắn hạn, thị trường chủ yếu phản ứng bằng “phần bù rủi ro” khiến giá dầu tăng do tâm lý lo ngại. Nếu các nỗ lực ngoại giao, trong đó có các cuộc đàm phán do Oman làm trung gian, đạt kết quả hoặc Mỹ và Ảrập Xêút tăng cường răn đe quân sự, nguy cơ phong tỏa có thể chỉ dừng ở mức biểu tượng.

Tuy nhiên, nếu Houthi triển khai các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào tàu thương mại trong thời gian dài, việc đổi tuyến qua Mũi Hảo Vọng có thể trở thành trạng thái bình thường mới. Khi đó, cú sốc logistics sẽ kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, trong khi nếu kết hợp với các gián đoạn tại eo biển Hormuz, kinh tế toàn cầu có nguy cơ đối mặt một cuộc suy giảm nghiêm trọng.

Dù Ảrập Xêút có thể tăng sản lượng, Mỹ mở rộng xuất khẩu dầu đá phiến hoặc các giải pháp ngoại giao được thúc đẩy, Bab el-Mandeb vẫn được xem là một trong những điểm nghẽn nguy hiểm nhất của thương mại thế giới. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại đây cũng sẽ phơi bày mức độ mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng và hàng hóa toàn cầu trong bối cảnh các xung đột khu vực ngày càng có khả năng tạo ra những hệ lụy vượt xa phạm vi địa lý ban đầu.