Ở những vùng đất mặn, khô và nhiều gió cát ở Tân Cương, các nhà khoa học Trung Quốc đang thử một hướng đi khác thường. Họ trồng những giống lúa mì lai với lúa mạch đen có thể cao gần bằng, thậm chí vượt chiều cao của nhiều người trưởng thành.
Loại cây này có tên triticale, được kỳ vọng không chỉ cung cấp lương thực mà còn tạo ra nguồn thức ăn chăn nuôi lớn, đồng thời hỗ trợ cải tạo đất ở những khu vực sa mạc mới được khai hoang.
Theo Kuang Feiting, người điều hành doanh nghiệp công nghệ sinh học Xinjiang Maishengdao, một đơn vị đóng vai trò quan trọng trong dự án, triticale chịu được nhiều điều kiện bất lợi mà lúa mì thường khó thích nghi, từ đất nghèo dinh dưỡng, rét, hạn, mặn kiềm cho tới gió cát.
Ông cho biết ở những vùng đất sa mạc mặn kiềm mới khai hoang, lúa mì thông thường thậm chí có thể khó nảy mầm, còn muốn có lãi phải mất 2 đến 3 năm. Trong khi đó, triticale cho thấy khả năng bám rễ và phát triển tốt hơn nhiều.
Theo thông tin được truyền thông Trung Quốc dẫn lại, giống cây này có thể tạo ra tới 4 tấn thức ăn gia súc trên mỗi 667 mét vuông đất, mở ra khả năng thu hoạch lớn ngay trên những vùng đất từng bị coi là khó canh tác.
Đáng chú ý hơn, Viện Khoa học Cây trồng còn cho biết đã xây dựng một cơ sở trình diễn 667 ha trên đất sa mạc mặn kiềm mới khai hoang ở huyện Bachu, cũng thuộc nam Tân Cương.
Về nguồn gốc, triticale là giống lai nhân tạo giữa lúa mì và lúa mạch đen, được tạo ra lần đầu trong phòng thí nghiệm ở Scotland và Đức vào cuối thế kỷ 19, mục đích là lấy khả năng cho hạt tốt của lúa mì kết hợp với sức chịu đựng của lúa mạch đen. Lúa mạch đen vốn có thể sinh trưởng ở nơi lúa mì thất bại, như đất cát, đất chua hoặc những vùng khí hậu lạnh hơn. Nhờ vậy, triticale thường ổn định hơn khi thời tiết khắc nghiệt hoặc điều kiện đất đai kém thuận lợi.
Một nghiên cứu được công bố năm 2024 cho thấy trong điều kiện bình thường, năng suất triticale và lúa mì có thể tương đương nhau, nhưng khi thiếu nước hoặc đất nghèo đạm, triticale thường cho năng suất cao hơn. Các phân tích cũng cho thấy hàm lượng protein thô và dinh dưỡng tiêu hóa của triticale ở mức gần tương đương lúa mì, nên cây này phù hợp cả cho thực phẩm lẫn thức ăn chăn nuôi.
Tại Tân Cương, dự án hiện được chú ý nhiều ở khu vực Kashgar. Theo Viện Khoa học Cây trồng thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc, giống Zhongsi 1048 trồng tại cơ sở trình diễn ở đây có thể cao gần 1,6 m. Chiều cao này không chỉ gây ấn tượng về mặt thị giác, mà còn có ý nghĩa thực tế. Cây cao và tán dày giúp hạn chế cỏ dại mọc chen, đồng thời tăng lượng sinh khối dùng làm thức ăn gia súc.
Viện cho biết chỉ sau 6 tháng, khu vực trồng thử đã ghi nhận một sự thay đổi rõ rệt. Độ mặn của đất giảm từ 1,4% xuống còn 0,76%, góp phần tạo nên quá trình mà họ mô tả là “đảo chiều sinh thái”, từ đất cằn khô sang màu xanh sinh trưởng.
Điểm đáng chú ý là câu chuyện này không chỉ xoay quanh một giống cây mới, mà còn gắn với tham vọng lớn hơn của Trung Quốc trong việc biến một phần đất sa mạc và đất mặn kiềm ở Tân Cương thành vùng sản xuất nông nghiệp.
Những năm gần đây, nước này đã đẩy mạnh các chương trình sử dụng đất mặn kiềm cho cây lương thực, cây dầu, cây thức ăn gia súc và cây kinh tế. Theo Science and Technology Daily, Trung Quốc đặt mục tiêu trong vài năm phát triển hàng chục giống cây chịu mặn kiềm và nâng năng suất canh tác trên loại đất này thêm hơn 25%.
Kuang Feiting, người tham gia dự án ở Tân Cương, từng có 5 năm được hướng dẫn bởi Yuan Longping - nhà khoa học nổi tiếng được gọi là “cha đẻ lúa lai” của Trung Quốc. Kinh nghiệm đó phần nào cho thấy vì sao nhóm của ông không chỉ nhìn triticale như một loại cỏ thức ăn, mà như một công cụ can thiệp sinh thái.
Theo các nguồn công khai, khả năng hạ độ mặn của triticale còn giúp nó thích hợp để luân canh với những cây trồng khác như bông hoặc cây lấy hạt, góp phần cải thiện nền đất trước khi chuyển sang các vụ có giá trị cao hơn.
Theo SCMP
