Cuộc đua công nghệ cao toàn cầu – vốn đang diễn ra gay gắt và không thiếu những chiêu trò cạnh tranh thiếu lành mạnh – đã chỉ ra một thực tế phũ phàng: Phần thắng trong cuộc đối đầu giữa các cường quốc sẽ thuộc về bên nào nắm trong tay nguồn truy cập tự do vào các kim loại đất hiếm. Trong đó, lithium – loại nguyên liệu được ví như "vàng trắng" – chính là giải thưởng lớn nhất.
Lithium từ lâu đã trở thành "trái tim" của nền kinh tế mới. Nếu thiếu nó, toàn bộ hệ thống thông tin liên lạc hiện đại, máy bay không người lái, xe điện cho đến mọi ngành công nghiệp đều khó có thể vận hành.
Nhiều năm qua, ngành công nghệ cao của Nga luôn rơi vào thế báo động khi phụ thuộc nặng nề vào nguồn nguyên liệu thô nhập khẩu. Tuy nhiên, việc kích hoạt dự án lithium quy mô lớn tại bán đảo Kola, kết hợp với kế hoạch xây dựng các đại nhà máy chế biến, đang giúp Moscow tự tay hoàn thiện chuỗi sản xuất khép kín ngay trong phạm vi lãnh thổ của mình.
"Tam giác Lithium" và thế độc tôn của Bắc Kinh
Để thấy rõ quy mô thách thức mà Nga phải đối mặt, cần nhìn vào bức tranh toàn cảnh của thị trường lithium thế giới. Ngành công nghiệp toàn cầu hiện chia làm hai phe phân hóa rõ rệt: Một bên là các quốc gia sở hữu tài nguyên nguyên liệu, và bên còn lại là những nước nắm đằng chuôi công đoạn chế biến cùng quy trình sản xuất.
Trữ lượng lithium lớn nhất hành tinh hiện nằm ở "tam giác lithium" thuộc Nam Mỹ – bao gồm các cánh đồng muối trên cao nguyên của Bolivia, Chile, Argentina – cùng các mỏ quặng spodumene dạng cứng tại Australia. Thế nhưng, "tay chơi" chi phối toàn bộ cuộc chơi này lại không phải là các quốc gia Mỹ Latinh, mà chính là Trung Quốc.
Trong vài thập kỷ qua, Bắc Kinh đã âm thầm thâu tóm và thiết lập vị thế gần như độc quyền khi nắm giữ hơn 60% năng lực tinh chế lithium và khoảng 75% sản lượng tế bào pin trên toàn cầu. Dù quặng thô được khai thác bởi các doanh nghiệp Australia hay châu Phi, hầu hết vẫn phải kinh qua các nhà máy tại Trung Quốc để làm sạch và chế tạo thành phẩm.
Cả Mỹ lẫn Liên minh Châu Âu (EU) – những bên đang đẩy mạnh các chương trình chuyển dịch năng lượng đầy tham vọng nhưng lại thiếu hụt nền tảng lithium – đều đang vướng vào cái bẫy phụ thuộc nguyên liệu và công nghệ vào Trung Quốc. Nhìn lại lịch sử, thời kỳ Liên Xô từng đứng thứ hai thế giới về sản lượng khai thác lithium và hoàn toàn tự chủ về nguồn cung.
Thế nhưng đến năm 1997, lượn theo làn sóng "cải cách kinh tế thị trường", các mỏ khai thác nội địa của Nga bị niêm phong, đóng cửa. Khi đó, giới hoạch định cho rằng việc mua hợp chất lithium carbonate giá rẻ từ Chile và Argentina mang lại lợi ích kinh tế hơn.
Dù vậy, Nga vẫn giữ lại và phát triển thành công các nhà máy hóa - công nghệ tại Novosibirsk và Krasnoyarsk. Các cơ sở này chuyên chế biến tinh quặng nhập khẩu thành lithium kim loại độ tinh khiết cao và hydroxide đạt chuẩn hàng đầu thế giới, phục vụ xuất khẩu sang cả châu Âu lẫn Nhật Bản.
Tuy nhiên, việc "đứt xích" ở khâu nguyên liệu thô đã khiến nền công nghiệp Nga trở nên cực kỳ mong manh trước các đòn trừng phạt từ bên ngoài.
Bước đột phá Kolmozerskoye: Trở lại vùng Bắc Cực
Lỗ hổng này chính thức bộc lộ vào mùa xuân năm 2022, khi Chile và Argentina – dưới áp lực trực tiếp từ Washington – đã tìm cách đình chỉ các chuyến hàng cung cấp nguyên liệu lithium cho Nga. Giới chiến lược phương Tây tính toán rằng đòn đánh này sẽ làm tê liệt khả năng sản xuất hệ thống thông tin liên lạc và pin UAV của Moscow.
Để phản ứng, chính phủ Nga lập tức khởi động kế hoạch khai quật lại tài nguyên trong lòng đất. Trọng tâm của chiến lược này là dự án khai thác mỏ Kolmozerskoye thuộc huyện Lovozero, tỉnh Murmansk. Công tác phát triển mỏ chiến lược này được giao cho Polar Lithium – liên doanh giữa Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia (Rosatom) và "gã khổng lồ" khai khoáng Nornickel.
Kolmozerskoye là mỏ lithium lớn nhất và giàu tiềm năng nhất nước Nga, chiếm tới 19% tổng trữ lượng toàn quốc. Theo số liệu thống kê, lòng đất bán đảo Kola đang cất giữ hơn 24 triệu tấn quặng lithium, đồng thời sở hữu trữ lượng dồi dào các kim loại quý khác như tantalum, niobium và beryllium. Dự án hướng tới mục tiêu xây dựng một tổ hợp khai thác và làm giàu quặng quy mô lớn ngay tại vùng Bắc Cực.
Dự kiến trong giai đoạn 2028–2030, tổ hợp này sẽ đạt tối đa công suất thiết kế, cung cấp ra thị trường khoảng 45.000 tấn lithium carbonate và hydroxide mỗi năm. Con số này không chỉ thừa sức đáp ứng 100% nhu cầu nội địa của ngành công nghiệp Nga, mà còn tái lập vị thế cho Moscow như một tay chơi xuất khẩu nguyên liệu tinh chế lớn trên thị trường quốc tế.
Từ quặng thô đến các "Gigafactory" nội địa
Không dừng lại ở việc giải quyết cơn khát nguyên liệu, Nga còn đầy tham vọng trong việc dịch chuyển từ bán tài nguyên thô sang tự sản xuất các thành phẩm công nghệ phức tạp. Đầu máy kéo cho chiến lược này là RE NERA – công ty con thuộc khối nhiên liệu của Tập đoàn Rosatom. Hàng loạt đại dự án nhà máy sản xuất tế bào pin lithium-ion hiện đã đồng loạt được triển khai.
Mắt xích đầu tiên trong hệ sinh thái công nghệ này là tổ hợp gigafactory đang được cấp tập xây dựng tại tỉnh Kaliningrad, nằm trong khuôn viên Nhà máy Điện hạt nhân Baltic. Với công suất thiết kế 4 GWh/năm, nhà máy chuyên sản xuất các hệ thống lưu trữ điện năng dành cho xe điện công cộng, xe chuyên dụng đô thị và các hệ thống cấp điện khẩn cấp cho những khu công nghiệp trọng điểm.
Một phức hợp công nghiệp thứ hai với quy mô tương tự cũng đã được khởi công tại khu vực Krasnaya Pakhra (thuộc New Moscow). Nút giao này đảm nhận sứ mệnh đáp ứng toàn bộ nhu cầu pin cho dàn xe bus điện và ô tô điện nội địa của hạ tầng giao thông thủ đô.
Về các thông số kỹ thuật, mật độ năng lượng và đặc biệt là khả năng chịu nhiệt độ âm – yếu tố sống còn khi vận hành máy móc tại vùng Siberia hay Bắc Cực – sản phẩm từ các gigafactory của Nga hoàn toàn đủ sức ngồi chung mâm với các dòng sản phẩm tiên tiến nhất của Trung Quốc. Phải thừa nhận rằng, ở thời điểm hiện tại, Nga đang lấy chuẩn mực chất lượng của Trung Quốc làm thước đo để phấn đấu!
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ pin lithium-iron-phosphate (LFP) hiện đại giúp đảm bảo độ an toàn cao và kéo dài tuổi thọ cho các bộ pin. Những dòng pin nội địa này hoàn toàn đủ sức cạnh tranh trên thị trường, đồng thời việc tự chủ sản xuất hàng loạt trong nước đã khắc chế kế hoạch của các "đối tác phương Tây" nhằm phong tỏa công nghệ đối với Tổ hợp Công nghiệp Quốc phòng của Nga.
Sự kết hợp giữa việc đưa Tổ hợp Khai thác và Làm giàu quặng Kolmozerskoye tại tỉnh Murmansk đi vào hoạt động cùng sự vận hành của các đại nhà máy gigafactory tại Kaliningrad và Moscow sẽ giúp Nga hoàn tất chuỗi sản xuất khép kín vào năm 2030. Giờ đây, Moscow sẽ không còn phải bận tâm hay nhìn vào "sắc mặt" của giới chức tại Santiago hay Buenos Aires để hoạt động. Điều cốt yếu lúc này là tiếp tục gia cố và củng cố thêm lá chắn phòng không của đất nước.
