Nhà hàng, quán cà phê đau đầu với bản quyền âm nhạc

Ghi nhận của VnExpress ở một số chi nhánh của 4 chuỗi đồ uống nổi tiếng tại TP HCM cho thấy nhiều quán thường xuyên phát nhạc để phục vụ khách hàng. Những bài hát này đều nằm trong nhóm dẫn đầu xu hướng thưởng thức của khán giả đại chúng, nhất là người trẻ. Nhân viên tại các cửa hàng này cho biết họ mở playlist thịnh hành trên các ứng dụng nghe nhạc hoặc mở từ "kho", ứng dụng vận hành trên toàn chuỗi.

Đại diện một chuỗi đồ uống nói các nền tảng trực tuyến là nguồn phát nhạc chính cho toàn chuỗi có hơn chục cửa hàng này. Công ty sẽ không quy định playlist cụ thể mà trao quyền tự chủ cho từng chi nhánh, nhưng sẽ lưu ý cần đáp ứng một số tiêu chí như ưu tiên playlist thịnh hành, bài hát đang là xu hướng trên mạng xã hội hoặc phù hợp với "gu" của tệp khách hàng tại từng chi nhánh.

"Quy trình trên đã trở thành điều phổ biến trong ngành dịch vụ đồ uống", người này cho hay.

Chủ một quán trà sữa tại phường Tân Hưng (TP HCM) cũng cho biết mở playlist thịnh hành từ các nền tảng là một trong những công việc được chị làm tự động mỗi ngày. Chị nói đã "ý thức" được vấn đề bản quyền nên bỏ 65.000 đồng mỗi tháng để mua gói nghe nhạc (subscription). Theo chủ quán, việc đóng phí cho nền tảng đồng nghĩa với việc chị có thể sử dụng không giới hạn.

Không chỉ hai trường hợp trên, hiện nay hầu hết nhà hàng, quán cà phê đều diễn ra tình trạng này.

Tuy nhiên, thực tế nhiều nền tảng phát nhạc trực tuyến như Spotify, Apple Music hay YouTube Music hiện nay đều quy định rõ trong điều khoản và điều kiện rằng giới hạn dịch vụ cho mục đích cá nhân, phi thương mại. Tài khoản mà người dùng trả phí hằng tháng chỉ cho phép nghe riêng tư, không quảng cáo, tải về nghe ngoại tuyến hoặc dùng thêm các tính năng nâng cao. Các nền tảng đều nêu rõ người dùng không có quyền mở nhạc tại quán cà phê, nhà hàng, cửa hàng, phòng gym, trường học hoặc tại các sự kiện có yếu tố kinh doanh.

Chia sẻ với VnExpress, ông Đỗ Duy Thanh, Giám đốc Công ty Tư vấn FnB Director và Sáng lập Horeca Business School, nói trong ngành dịch vụ ăn uống, âm nhạc không chỉ "mở cho có không khí", mà còn là một thành phần của trải nghiệm dịch vụ. Khách đến nhà hàng, quán cà phê, quán bar hay lounge không chỉ để mua món ăn và đồ uống, họ mua trạng thái cảm xúc được tạo nên từ không gian, ánh sáng, mùi hương, cách phục vụ, món ăn và cả âm thanh. Âm nhạc vì vậy tác động rất sớm đến cảm nhận của khách hàng.

Thế nhưng, theo ông Thanh, mức độ tuân thủ bản quyền âm nhạc trong ngành dịch vụ ăn uống hiện nay không đồng đều. Nhóm khách sạn lớn, chuỗi nhà hàng, trung tâm thương mại, thương hiệu quốc tế hoặc mô hình có vốn đầu tư bài bản thường quan tâm đến vấn đề này sớm hơn. Họ có bộ phận pháp lý, vận hành và quy trình kiểm soát rủi ro rõ ràng hơn. Trong khi đó, nhiều quán độc lập, quán cà phê nhỏ, nhà hàng gia đình hoặc mô hình mới khởi nghiệp vẫn chưa xem bản quyền âm nhạc là một hạng mục tuân thủ cần được quản lý nghiêm túc.

Nguyên nhân đầu tiên được ông Thanh nêu ra là thói quen của thị trường. Trong nhiều năm, âm nhạc trong quán ăn, quán cà phê thường được xem là thứ có sẵn, dễ mở và gần như miễn phí. Chủ quán có thể mở nhạc từ điện thoại, máy tính, tivi, nền tảng nghe nhạc hoặc video trực tuyến mà không nghĩ đó là hành vi sử dụng âm nhạc trong môi trường kinh doanh.

Nguyên nhân thứ hai là nhiều người hiểu sai về từ "miễn phí". Những bản nhạc ghi "free", "no copyright", "royalty-free" hay "không bản quyền" không đồng nghĩa với việc nhà hàng được quyền phát miễn phí trong không gian kinh doanh. Nhiều người không phân biệt rõ giữa miễn phí nghe, tải, dùng cho cá nhân và quyền phát nhạc tại một địa điểm thương mại.

Ở góc nhìn của người hành nghề pháp lý, Luật sư Đào Tiến Phong, Giám đốc Công ty luật Investpush Legal, lý giải việc hiểu lầm rằng đã mua gói nghe nhạc từ các nền tảng sẽ được toàn quyền sử dụng xuất phát từ việc đánh đồng giữa quyền sử dụng cá nhân và quyền khai thác thương mại. Nhiều người mua không hiểu hết các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ. Bên bán và cả bên mua cũng không truyền tải các quy định này cho nhau. Theo luật, khi mua gói nghe nhạc, người dùng thực chất chỉ đang trả tiền để được cấp quyền tiếp cận và sử dụng bản sao tác phẩm phục vụ nhu cầu cá nhân, không nhằm mục đích thương mại.

Các chủ quán cũng cần phân biệt được không gian riêng tư và không gian công cộng. Quán cà phê là một cơ sở kinh doanh thương mại và là địa điểm mà công chúng có thể tiếp cận. Do đó, hành vi phát nhạc tại đây không còn là nhu cầu giải trí cá nhân mà đã trở thành một công cụ hỗ trợ hoạt động kinh doanh. Khi bản chất mục đích sử dụng thay đổi, giới hạn quyền của người mua cũng thay đổi, từ đó phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền.

Căn cứ theo các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, luật sư chỉ ra quán cà phê bị ràng buộc bởi các quy định về quyền tài sản thuộc quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc và quyền liên quan với bản ghi âm, ghi hình.

Với quyền tác giả, việc phát nhạc tại quán cà phê là hành vi "biểu diễn tác phẩm trước công chúng gián tiếp". Đây là quyền tài sản độc quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả. Do đó, khi khai thác và sử dụng quyền này, quán cà phê phải được sự cho phép và trả tiền bản quyền, cùng các quyền lợi vật chất khác (nếu có). Luật sư lưu ý thêm đa số các nền tảng phát nhạc không được cấp quyền đại diện thu tiền bản quyền tác phẩm.

Với các quyền liên quan, việc mở nhạc tại quán cà phê được xếp vào trường hợp sử dụng bản ghi âm, ghi hình đã công bố nhằm mục đích thương mại trong hoạt động kinh doanh. Theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ, quán cà phê không bắt buộc phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền theo thỏa thuận cho người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và tổ chức phát sóng kể từ khi sử dụng.

Do đó, để tránh vi phạm bản quyền âm nhạc, Luật sư Đào Tiến Phong khuyến nghị khi có nhu cầu sử dụng âm nhạc, các cơ sở F&B cần liên hệ với các tổ chức như Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) hoặc Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Việt Nam (RIAV) để hỏi xem họ có được ủy quyền để cấp quyền sử dụng hay không, từ đó ký kết hợp đồng và đóng phí để sử dụng. Nếu họ không được ủy quyền, chủ quán phải liên hệ với chủ sở hữu bài hát.

Theo quy định của Nghị định 17/2023, số tiền bản quyền chi trả (tính theo năm) = Mức lương cơ sở x Hệ số điều chỉnh. Với quán cà phê hoặc giải khát, hệ số điều chỉnh được tính theo diện tích.

Các địa điểm có diện tích từ 15 m2 trở xuống, hệ số điều chỉnh là 0,35. Nếu diện tích từ trên 15 m2 đến 50 m2, hệ số điều chỉnh cho mỗi m2 tăng thêm là 0,04. Còn với cơ sở có diện tích trên 50 m2, hệ số điều chỉnh cho mỗi m2 tăng thêm là 0,02. Bảng dưới đây minh họa số tiền bản quyền âm nhạc tối đa cho các quán cà phê chia theo diện tích:

Không ít doanh nghiệp F&B cho rằng khi phải tuân thủ phí bản quyền sẽ tạo ra gánh nặng chi phí mới. Chủ tiệm trà sữa tại phường Tân Hưng (TP HCM) cho biết với diện tích hơn 30 m2, nếu đúng quy định, chị phải đóng gần 3 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, lợi nhuận quán tạo ra chỉ "dăm ba triệu".

"Các hàng quán mở nhạc cũng là một cách hỗ trợ PR miễn phí cho bài hát và ca sĩ cũng được hưởng lợi. Do đó, bắt chúng tôi gánh thêm khoản phí bản quyền thì không công bằng lắm", chị nói thêm.

Khảo sát của iPOS trên 3.000 doanh nghiệp ngành F&B, chủ yếu ở Hà Nội và TP HCM, cho thấy hơn 57% cho rằng áp lực từ các chính sách tuân thủ pháp lý là một trong những rào cản ảnh hưởng đến biên lợi nhuận trong năm trước. Phần lớn hộ kinh doanh F&B không chỉ đối mặt với chi phí hành chính mà còn với chi phí phát sinh từ quá trình chuẩn hóa vận hành. Điều này thường bao gồm việc triển khai hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, hoàn thiện chứng từ và kê khai thuế, đầu tư phần mềm bán hàng - kế toán. Xét riêng từng đầu việc, mỗi khoản có thể không quá lớn, nhưng khi cộng dồn lại, chúng làm tăng chi phí cố định và thời gian quản trị.

Ông Đỗ Duy Thanh nhìn nhận bản quyền âm nhạc có thể trở thành gánh nặng nếu doanh nghiệp tiếp cận theo cách bị động. Ngược lại, nếu được quản lý đúng, đây không phải là nguyên nhân chính bào mòn lợi nhuận.

Ông phân tích, doanh nghiệp hiện phải gánh nhiều khoản, từ tiền thuê mặt bằng, nguyên liệu, nhân sự, điện nước, khấu hao, truyền thông, chiết khấu nền tảng, thuế, phí ngân hàng, phần mềm, sửa chữa, hao hụt và nhiều chi phí nhỏ khác. Trong bức tranh đó, bản quyền âm nhạc không phải lúc nào cũng là khoản lớn nhất, nhưng là một khoản chi phí tuân thủ khiến chủ quán cảm thấy áp lực hơn, vì trước đây nhiều người chưa đưa vào cấu trúc giá thành.

Vấn đề lớn hơn không nằm ở bản quyền âm nhạc riêng lẻ, mà ở hiện tượng cộng dồn chi phí tuân thủ. Thuế rõ ràng hơn, hóa đơn chặt chẽ hơn, lao động phải chuẩn hơn, an toàn thực phẩm nghiêm ngặt hơn, phòng cháy chữa cháy đầy đủ hơn, nhãn hiệu phải được bảo vệ tốt hơn, giờ thêm bản quyền âm nhạc. Khi tất cả cùng đi vào chi phí vận hành, doanh nghiệp buộc phải tính lại mô hình lợi nhuận.

Ông Thanh cho rằng bản quyền âm nhạc không nên được nhìn như "kẻ bào mòn lợi nhuận". Điều gây tổn hao lợi nhuận lớn nhất vẫn là tư duy kinh doanh thiếu hệ thống: thiết kế mô hình sai, định giá chưa bao gồm đầy đủ chi phí, kiểm soát giá vốn kém, năng suất lao động thấp, chi phí cố định cao và quản lý vận hành thiếu kỷ luật.

Cách tiếp cận đúng theo ông là đưa bản quyền âm nhạc vào ngân sách vận hành ngay từ đầu. Với mô hình quán ăn và quán cà phê chỉ mở nhạc nền, đó là chi phí tuân thủ định kỳ. Với mô hình ẩm thực giải trí (nhà hàng, quán cà phê tích hợp biểu diễn nghệ thuật), đó là một phần của giá vốn chương trình hoặc chi phí sản phẩm trải nghiệm. Khi chi phí đã được nhận diện đúng, doanh nghiệp có thể điều chỉnh giá vé, phụ thu âm nhạc, giá đồ uống, gói đặt bàn hoặc chính sách sự kiện.

Các chuyên gia nhìn nhận năm 2026 đánh dấu giai đoạn ngành dịch vụ ăn uống bước vào môi trường tuân thủ cao hơn và đây là điều không thể tránh khỏi. "Một thị trường càng trưởng thành, chi phí tuân thủ càng rõ ràng. Doanh nghiệp không nên chỉ than phiền, mà cần đặt câu hỏi: Mô hình kinh doanh đã đủ khỏe để hấp thụ chi phí tuân thủ hay chưa?", ông nêu quan điểm.