Tờ Nikkei Asian Review cho hay nền kinh tế Nhật Bản đang chứng kiến một cuộc chuyển giao quyền lực chưa từng có trong ba thập kỷ qua.
Dựa trên dự báo kết quả kinh doanh cho năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2026, bức tranh công nghiệp nước này đang chia thành hai mảng màu đối lập: Trong khi ngành điện tử đang hừng hực khí thế trở lại thì ngành ô tô, vốn là niềm tự hào số một, lại đang có dấu hiệu mất đà nghiêm trọng.
Hitachi và bài học tinh gọn để bứt phá
Nếu nhìn vào báo cáo tài chính, chúng ta sẽ thấy một sự thu hẹp khoảng cách đáng kinh ngạc. Tổng lợi nhuận dự báo của 7 "ông lớn" ngành điện tử Nhật Bản (không bao gồm Toshiba đã hủy niêm yết) dự kiến đạt 3,23 nghìn tỷ Yên (tương đương 20,91 tỷ USD). Con số này hiện đã áp sát mức lợi nhuận 3,57 nghìn tỷ Yên của riêng Toyota Motor.
Ở chiều ngược lại, nếu không tính Toyota, tổng lợi nhuận của 6 hãng xe còn lại trong nhóm 7 đại gia ô tô dự kiến sẽ thấp hơn mức 200 tỷ Yên. Điều này đồng nghĩa với việc toàn ngành ô tô khó lòng vượt qua ngưỡng lợi nhuận 4 nghìn tỷ Yên trong năm tới.
Sự tương phản còn rõ rệt hơn khi xét kết quả giai đoạn tháng 4 đến tháng 12/2025: Không một hãng xe nào ghi nhận tăng trưởng lợi nhuận, trong khi có tới 6/7 doanh nghiệp điện tử báo lãi lớn. Những cái tên từng bị coi là "biểu tượng của sự suy tàn" như Hitachi, NEC hay Fujitsu đang thực hiện những cú lội ngược dòng ngoạn mục nhờ các chiến lược quản trị mới.
Câu chuyện của Hitachi là minh chứng rõ nhất cho sự hồi sinh từ tro tàn. Ít ai quên được vào năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2009, Hitachi từng ghi nhận mức lỗ kỷ lục 787,3 tỷ Yên, khoản lỗ lớn nhất của một nhà sản xuất Nhật Bản thời điểm đó.
Tuy nhiên, bằng việc tái cấu trúc quyết liệt thành 4 phân khúc cốt lõi và thực hiện các thương vụ thâu tóm (M&A) quốc tế nhắm vào các lĩnh vực tăng trưởng, Hitachi đã trở lại vị thế dẫn đầu.
Hiện tại, Hitachi đang sở hữu lượng đơn đặt hàng tồn đọng lên tới 18 nghìn tỷ Yên, gấp đôi doanh thu hàng năm của tập đoàn. Ngay cả khi hoạt động hết công suất, họ cũng cần tới hai năm để giải quyết hết nhu cầu này.
Đặc biệt, mảng lưới điện mua lại từ ABB (Thụy Sĩ) đang hưởng lợi lớn từ xu hướng già hóa hạ tầng toàn cầu và sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu. Đây được dự báo sẽ là "con gà đẻ trứng vàng" giúp duy trì đà tăng trưởng cho tập đoàn trong ít nhất một thập kỷ tới.
Trong khi đó, NEC và Fujitsu cũng đã thoát xác khỏi hình ảnh các công ty phần cứng thuần túy. Họ cắt bỏ mảng thiết bị viễn thông cũ kỹ để chuyển mình thành các nhà cung cấp dịch vụ IT, tập trung vào AI để giúp khách hàng tối ưu hóa vận hành.
Sự chuyển mình này không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở tư duy lãnh đạo, với những cái tên như Takayuki Morita (NEC) hay Takahito Tokita (Fujitsu) đã mang lại luồng sinh khí mới cho bộ máy quản trị.
Trong khi các công ty điện tử đã giải quyết xong những vấn đề tồn đọng lâu năm, các hãng xe hơi Nhật Bản lại đang đối mặt với những thách thức chồng chất. Sự sụt giảm lợi nhuận không chỉ đến từ các yếu tố bên ngoài như thuế quan của Mỹ hay các khoản lỗ từ Nissan, mà cốt lõi nằm ở sự chậm chân tại Trung Quốc, thị trường ô tô lớn nhất thế giới.
Các nhà sản xuất Nhật Bản đang tỏ ra lép vế trong cuộc đua xe điện (EV) và công nghệ phần mềm. Dù nhu cầu xe điện có dấu hiệu chững lại tạm thời, nhưng dự báo EV sẽ chiếm 40% thị phần toàn cầu vào giai đoạn 2035-2040.
Ngay cả khi chính quyền Mỹ có xu hướng nới lỏng các quy định khí thải hay quay lại với nhiên liệu hóa thạch, xu hướng xanh hóa toàn cầu vẫn là tất yếu. Những doanh nghiệp quá phụ thuộc vào thị trường Mỹ mà bỏ quên cuộc đua công nghệ sẽ khó có thể phát triển bền vững.
Thậm chí "gã khổng lồ" Toyota dù đang đẩy mạnh sản xuất xe Hybrid nhưng cũng không hoàn toàn an toàn. Tại thị trường Trung Quốc, những chiếc xe của Toyota đang phải sử dụng phần mềm, hệ thống buồng lái và công nghệ điều khiển giọng nói của Huawei để cạnh tranh.
Điều này cho thấy các nhà cung cấp phụ tùng Nhật Bản vốn là xương sống của ngành thì nay đang gặp khó khăn trong việc theo kịp sự thay đổi về công nghệ và giá thành.
Thách thức 2040
Tờ Nikkei nhận định Nhật Bản đang đứng trước bài toán sống còn: Làm thế nào để bảo vệ và tái thiết chuỗi cung ứng hỗ trợ ngành ô tô trước cột mốc 2040. Trong khi Tesla đã bắt đầu lấn sân sang robot hình người để tối ưu hóa dây chuyền sản xuất và ứng dụng AI vào xe tự lái, các doanh nghiệp Nhật Bản vẫn đang loay hoay trong "nghịch lý của kẻ đổi mới" (innovator's dilemma).
Họ có xu hướng muốn bảo vệ mô hình thành công trong quá khứ, nhưng chính sự chần chừ đó lại tạo ra rủi ro suy thoái khi thế giới đã chuyển sang một hệ giá trị mới. Thu nhập từ đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của ngành ô tô năm 2024 đạt 2,86 nghìn tỷ Yên, vẫn cao gấp đôi ngành điện tử (1,41 nghìn tỷ Yên).
Tuy nhiên, nếu không tìm thấy giá trị mới ngoài mô hình kinh doanh hiện hữu, vị thế dẫn đầu này hoàn toàn có thể chỉ còn là hào quang cũ.
Cuộc đổi ngôi giữa điện tử và ô tô không chỉ là câu chuyện về con số lợi nhuận, mà là bài học về sự thích nghi. Ngành điện tử Nhật Bản đã mất 30 năm đau đớn để học cách thay đổi, và giờ là lúc ngành ô tô cần thực hiện một cuộc đại phẫu tương tự để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch.
*Nguồn: Nikkei, Fortune, BI
