Nga đang định vị một dự án khai khoáng trị giá 9,2 tỷ USD tại Siberia như một quân bài địa chính trị trong các cuộc đàm phán hòa bình tiềm năng với phương Tây.
Mục tiêu là khai thác nỗi lo toàn cầu về thiếu hụt kim loại đất hiếm và khoáng sản chiến lược, qua đó tạo đòn bẩy nhằm phá vỡ thế cô lập do trừng phạt, một báo cáo chính sách mới của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR) cho biết.
Dự án mang tên Thung lũng Angara–Yenisei, hướng tới biến một khu vực hẻo lánh ở Siberia thành trung tâm lớn về khai thác và chế biến lithium, germanium và nhiều khoáng sản then chốt cho công nghệ cao. Moscow muốn định vị mình như lựa chọn thay thế cho thế độc quyền của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng các kim loại hiếm và khó tiếp cận.
“Nga đang chủ động chuẩn bị sử dụng Thung lũng Angara–Yenisei như một con bài mặc cả địa chính trị trong các cuộc đàm phán hòa bình tương lai”, ông Kirill Shamiev, chuyên gia của ECFR, viết.
Khi châu Âu và Mỹ tìm kiếm lối thoát ngoại giao cho xung đột Ukraine, Moscow kỳ vọng giá trị chiến lược của tài nguyên khoáng sản sẽ tạo động lực để phương Tây tái can dự.
Tổng thống Nga Vladimir Putin cũng đang sử dụng ngoại giao khoáng sản của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Trong khi đó, Mỹ lại chậm chân trong cuộc đua này khi Trung Quốc gần như độc quyền về sản xuất và chế biến khoáng sản chiến lược trong hơn một thập kỷ. Phần còn lại của thế giới phụ thuộc lớn vào nhập khẩu từ Trung Quốc.
Sau Trung Quốc, Nga sở hữu một trong những trữ lượng lớn nhất thế giới về nhiều loại khoáng sản, đồng thời là nhà sản xuất uranium làm giàu và kim loại nhóm bạch kim (PGM) lớn.
Ông Trump nhiều lần thể hiện mong muốn hợp tác với Nga để tiếp cận các nguồn tài nguyên này. Ông Putin cũng đã gợi ý hàng loạt dự án, liên doanh với phía Mỹ. Tại hội nghị thượng đỉnh Alaska ngày 15/8, hai nhà lãnh đạo thậm chí thảo luận khả năng hợp tác khai thác đất hiếm tại Alaska.
Vấn đề đất hiếm trở thành ưu tiên chiến lược sau khi Trung Quốc siết xuất khẩu sang phương Tây giữa căng thẳng thương mại với Mỹ năm ngoái. EU cũng dễ bị tổn thương do gần như không có trữ lượng trong nước, buộc phải ký các thỏa thuận thương mại kèm nhượng bộ khoáng sản, như hiệp định EU–Ấn Độ được ký tuần trước.
Theo ông Shamiev, nhập khẩu đất hiếm của EU giảm 29% trong năm 2024 do Trung Quốc thắt chặt cấp phép xuất khẩu, khiến các lĩnh vực then chốt như quốc phòng và công nghệ cao đối mặt rủi ro. “Những quốc gia như Estonia, nơi 88% đất hiếm nhập từ Nga, đang đối mặt với sự phụ thuộc nguy hiểm”, ông cảnh báo, đồng thời cho rằng lợi thế logistics có thể trở thành công cụ gây sức ép của Moscow.
Nga đặt mục tiêu nâng thị phần cung ứng đất hiếm toàn cầu từ 1,3% lên 10% vào năm 2030, trực tiếp cạnh tranh với Trung Quốc. Thung lũng Angara–Yenisei được coi là đầu tàu của chiến lược này. Điện Kremlin đã phân loại khu vực này thành đặc khu kinh tế, đưa ra ưu đãi thuế để thu hút vốn và công nghệ từ châu Âu và Mỹ bất chấp lệnh trừng phạt.
Nga có khoảng 28,7 triệu tấn trữ lượng đất hiếm đã được chứng minh, thuộc nhóm lớn nhất thế giới, nhưng lại thiếu công nghệ hiện đại để khai thác và chế biến. Đối tác Trung Quốc không mặn mà chia sẻ công nghệ, trong khi lệnh trừng phạt phương Tây càng làm bài toán phức tạp, theo ECFR.
Dự án được đặt dưới sự giám sát của các quan chức cấp cao. Trong đó, ông Sergey Shoigu, cựu Bộ trưởng Quốc phòng, phụ trách triển khai và Phó Thủ tướng thứ nhất Denis Manturov làm chủ tịch hội đồng giám sát. Điều này cho thấy tầm quan trọng chính trị của kế hoạch này.
Dù chưa có đề nghị chính thức, giới chức Nga tin rằng tăng trưởng yếu của châu Âu và nguy cơ căng thẳng thương mại với Washington có thể khiến hợp tác về nguyên liệu thô trở nên khả thi về mặt chính trị. Theo ông Shamiev, “củ cà rốt kinh tế” này nhằm chia rẽ nội bộ EU và củng cố quyền lực của ông Putin.
“Điện Kremlin đang đặt cược rằng chủ nghĩa thực dụng kinh tế sẽ lấn át trừng phạt”, ông Shamiev nhận định. “Bằng cách khai thác mong muốn tự chủ chiến lược khỏi Trung Quốc của châu Âu, Moscow hy vọng có thể làm suy yếu sự đoàn kết của EU và duy trì đòn bẩy trong bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai”.
Các nhà phân tích nhận định đây là chiến lược dài hạn nhằm tái định hình quan hệ Nga–phương Tây thời hậu xung đột khi không còn dựa vào năng lượng mà là quyền kiểm soát các vật liệu thiết yếu cho chuyển đổi xanh và kinh tế số.
Theo Bne Intellinews
