Cuộc chạy đua công nghệ trong thập kỷ thứ ba của thế kỷ 21 đã không còn giới hạn ở những dòng mã lệnh thuần túy trong không gian ảo. Thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của những thực thể cơ khí có hình dáng và hành vi mô phỏng con người – robot hình người.
Đây là nơi hội tụ đỉnh cao của trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học vật liệu, kỹ thuật điều khiển chính xác và năng lực sản xuất công nghiệp. Trong bức tranh toàn cảnh này, ba cường quốc Mỹ, Trung Quốc và Nga đang định hình những lối đi riêng biệt, phản ánh tư duy chiến lược và thế mạnh đặc thù của mỗi quốc gia.
Nếu sự phát triển của Trung Quốc được ví như một sự "kinh ngạc" về tốc độ và quy mô, của Mỹ là "ấn tượng" về chiều sâu trí tuệ và sự linh hoạt, thì sự phát triển của Nga có thể được định danh bằng một cụm từ duy nhất: "Cực hạn".
Sự "cực hạn" trong lộ trình phát triển robot của Nga là một triết lý thiết kế được rèn đúc từ những yêu cầu khắt khe nhất của môi trường vận hành: từ không gian chân không của vũ trụ đến những khu vực nhiễm xạ hay chiến trường khói lửa.
Nga không theo đuổi việc tạo ra những robot giúp việc nhà mượt mà, biết nhảy múa trên sóng truyền hình hay những sản phẩm tiêu dùng đại trà như phương Tây và Trung Quốc. Thay vào đó, Moscow tập trung vào những hệ thống có khả năng tồn tại và thực thi nhiệm vụ ở những nơi mà giới hạn sinh học của con người bị khuất phục.
Hướng đi phát triển của Nga rất khác so với Mỹ và Trung Quốc
Điểm khác biệt cốt lõi trong tư duy phát triển của Nga so với các quốc gia khác là việc ưu tiên chế độ điều khiển từ xa hay còn gọi là chế độ "Avatar".
Nga tin rằng trong tương lai gần, trí tuệ nhân tạo chưa thể hoàn toàn thay thế được khả năng phán đoán của con người trong các tình huống cứu hộ hoặc thao tác kỹ thuật tinh vi trong không gian. Do đó, các robot hình người của Nga như FEDOR hay Teledroid được thiết kế để trở thành một "cánh tay nối dài" của con người.
FEDOR
Hệ thống này cho phép người vận hành đeo một bộ khung xương ngoài và kính thực tế ảo để điều khiển robot. Mọi chuyển động của con người được robot sao chép chính xác, đồng thời robot truyền ngược lại các tín hiệu về lực và cảm giác tiếp xúc cho người vận hành.
Điều này tạo ra một sự phối hợp người-máy nhịp nhàng, nơi máy móc cung cấp sức mạnh và sự bền bỉ trong môi trường khắc nghiệt, còn con người cung cấp trí tuệ và kỹ năng giải quyết vấn đề.
Nền công nghiệp robot hình người Nga được dẫn dắt bởi một số đơn vị nòng cốt, trong đó nổi bật nhất là Công ty Công nghệ Android (Android Technika) và Viện Nghiên cứu Trung ương về Chế tạo Máy (TsNIIMash).
Các đơn vị này làm việc dưới sự bảo trợ của Quỹ Nghiên cứu Nâng cao (Advanced Research Foundation - ARF), một tổ chức có vai trò tương đương với DARPA của Mỹ, chuyên tìm kiếm và phát triển các công nghệ đột phá cho an ninh quốc gia.
Nga đã đạt được những cột mốc quan trọng, khẳng định vị thế của mình trong phân khúc robot chuyên dụng, đặc biệt là trong môi trường vũ trụ và an ninh.
FEDOR (Final Experimental Demonstration Object Research) là niềm tự hào của ngành robotics Nga khi trở thành robot hình người đầu tiên của nước này bay vào vũ trụ năm 2019.
Với chiều cao 182 cm và trọng lượng 106 kg, FEDOR đã thực hiện thành công các thí nghiệm trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), bao gồm việc sử dụng các công cụ cầm tay như máy khoan và tuốc nơ vít trong môi trường không trọng lực.
Kế thừa kinh nghiệm từ FEDOR, dự án Teledroid đại diện cho một bước nhảy vọt về công nghệ. Robot này được thiết kế theo dạng thân trên, để thực hiện các hoạt động ngoài khoang tàu.
Teledroid
Một năng lực nổi bật của Teledroid là hệ thống phản hồi xúc giác được cải tiến dựa trên góp ý của các phi hành gia như Alexander Skvortsov. Khi robot cầm nắm một vật thể ngoài không gian, người vận hành bên trong trạm hoặc tại mặt đất sẽ cảm nhận được lực ép và độ rung lên ngón tay mình, cho phép thực hiện các thao tác tinh xảo mà trước đây chỉ con người mới làm được.
Năng lực cơ khí và sự tự chủ
Trong bối cảnh chịu các lệnh trừng phạt quốc tế, Nga đã buộc phải đẩy mạnh nội địa hóa các thành phần cốt yếu. Dự án Marker là một minh chứng cho năng lực này.
Robot Marker được trang bị các bộ truyền động trực tiếp không sử dụng bánh răng, đạt độ chính xác cực cao. Các linh kiện này không có bộ phận ma sát, giúp chúng vận hành bền bỉ trong môi trường bụi bặm của mặt đất hoặc bức xạ của không gian mà không cần bảo trì thường xuyên.
Ngoài ra, khả năng vận động tinh của đôi tay robot Nga cũng rất đáng nể. FEDOR có thể thực hiện động tác xoạc chân, lái xe ô tô, và nổi tiếng nhất là khả năng bắn súng bằng cả hai tay với độ chính xác cao.
Khác với các robot hình người thương mại chạy trên các hệ điều hành phổ biến, robot của Nga sử dụng hệ điều hành thời gian thực tự phát triển để đảm bảo tính bảo mật và khả năng phản ứng tức thời.
Hệ thống "não bộ" của chúng được lấp đầy bằng các phức hợp mạng thần kinh, cho phép robot tự lập kế hoạch lộ trình di chuyển, nhận dạng đối tượng dựa trên danh mục điện tử (ví dụ: nhận diện các loại xe bọc thép đối phương trên chiến trường) và thực hiện các nhiệm vụ tự chủ một phần.
Dòng Promobot Robo-C cũng thể hiện thành tựu về AI trong lĩnh vực tương tác xã hội. Với khả năng tái tạo hơn 600 biểu cảm khuôn mặt vi mô và tích hợp các mô hình ngôn ngữ lớn như Yandex GPT3, robot này có thể giao tiếp tự nhiên, kể chuyện cười và tư vấn cho khách hàng.
Đây là sự kết hợp giữa kỹ thuật cơ khí chính xác và xử lý ngôn ngữ tự nhiên để xóa nhòa ranh giới giữa người và máy trong dịch vụ công.
So sánh với Trung Quốc và Mỹ
Nói về robot hình người, Mỹ là đỉnh cao về phần mềm và trí tuệ còn Trung Quốc là đỉnh cao về sản xuất và thương mại hóa.
Mỹ đang dẫn đầu thế giới về phần mềm AI. Các công ty như Tesla (với Optimus), Boston Dynamics (với Atlas chạy điện), và Figure AI đang tạo ra những bộ não robot có khả năng tự học thông qua quan sát.
Tesla Optimus Gen 2 sử dụng toàn bộ ngăn xếp công nghệ FSD của xe điện để điều hướng trong không gian phức tạp của nhà máy. Mỹ không chỉ tạo ra phần cứng, họ đang tạo ra một hệ sinh thái AI mà ở đó robot có thể hiểu ngôn ngữ tự nhiên và thực hiện các nhiệm vụ đa bước mà không cần lập trình trước.
Trung Quốc đã làm cả thế giới kinh ngạc khi biến robot hình người từ một món đồ xa xỉ thành một sản phẩm có thể mua được trên JD.com. Unitree G1 với giá chỉ 13.500 USD (khoảng 350 triệu đồng) là một minh chứng cho khả năng tối ưu hóa chi phí sản xuất. Trong khi robot của Mỹ và Nga vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm hoặc sử dụng trong các ngách hẹp, Trung Quốc đã đưa robot hình người vào dây chuyền sản xuất xe điện (như tại nhà máy của BYD) và cam kết sản xuất hàng ngàn đơn vị mỗi năm.
Nga không có lợi thế về quy mô như Trung Quốc, cũng không có các mô hình AI khổng lồ như Mỹ. Tuy nhiên, Nga có "cái hơn" ở sự thực dụng và bền bỉ. Robot của Nga được chế tạo để hoạt động trong môi trường mà các chip AI tiên tiến của Mỹ có thể bị hỏng do bức xạ hoặc các khớp nối cơ khí của Trung Quốc có thể bị kẹt do bụi cát.
Teledroid là robot duy nhất hiện nay được thiết kế chuyên biệt để "sống" bên ngoài lớp vỏ trạm vũ trụ, chịu đựng sự chênh lệch nhiệt độ hàng trăm độ C và chân không tuyệt đối. Các robot của Mỹ như Robonaut-2 chủ yếu vẫn chỉ hoạt động bên trong khoang có điều hòa áp suất.
Nga đã đưa các module robot hình người vào thử nghiệm thực chiến thông qua dự án Marker. Khả năng chịu đựng và tính độc lập của các hệ thống Nga trong môi trường bị gây nhiễu điện tử mạnh là một thế mạnh kế thừa từ tư duy quốc phòng truyền thống.
Bất chấp những thành tựu, Nga đang đối mặt với sự thiếu hụt nghiêm trọng về nhân tài cấp cao và các thành phần bán dẫn tiên tiến do các lệnh trừng phạt.
Việc bị cắt nguồn cung động cơ và chip từ phương Tây sau khi robot FEDOR "trổ tài" bắn súng đã buộc các kỹ sư Nga phải sáng tạo ra những giải pháp thay thế nội địa.
Sự cấm vận đã vô tình tạo ra một dòng robot "gai góc" và độc bản. Do không thể tiếp cận các linh kiện tinh vi có sẵn trên thị trường toàn cầu, các nhà phát triển Nga đã tập trung vào việc tối ưu hóa thuật toán điều khiển trên các phần cứng "nồi đồng cối đá". Điều này dẫn đến việc robot Nga thường có vẻ ngoài thô ráp và nặng nề hơn so với các đối thủ, nhưng đổi lại là sự ổn định và dễ sửa chữa.
Hệ quả tạo ra một lợi thế bất ngờ: robot Nga có khả năng chống chịu nhiễu và tác động vật lý tốt hơn, vốn là những yêu cầu tiên quyết trong chiến tranh hiện đại và chinh phục không gian sâu.
Nếu cuộc đua robot hình người toàn cầu là một đấu trường, thì mỗi quốc gia đang mang đến một vũ khí riêng. Mỹ mang đến thanh kiếm sắc bén của trí tuệ nhân tạo đỉnh cao. Trung Quốc mang đến sức mạnh của đạo quân sản xuất khổng lồ. Và Nga, với sự "gai góc" của mình, mang đến những cỗ xe tăng bọc thép có khả năng hoạt động ở những nơi khắc nghiệt nhất.
Sự phát triển của robot hình người Nga hiện nay không bóng bẩy như các video của Boston Dynamics, cũng không rẻ tiền và đại trà như các sản phẩm của Unitree. Nó là một sự phát triển mang tính “cực hạn” – tập trung vào những giá trị cốt lõi của sự sinh tồn và thực thi nhiệm vụ trong nghịch cảnh.
