Lịch Âm xác định ngày cuối năm dựa trên chu kỳ Mặt Trăng (Ảnh: Mạnh Quân).
Trong tâm thức nhiều người Việt, "30 Tết" mới là ngày cuối cùng của một năm Âm lịch trước khi bước sang năm mới.
Tuy nhiên, vào Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 chỉ có 29 tháng Chạp, tức không có ngày 30 Tết như nhiều người quen gọi.
Hiện tượng này không xuất phát từ sai sót trong việc lập lịch, mà là hệ quả tất yếu của hệ thống lịch Âm, vốn được xây dựng và hiệu chỉnh theo các chu kỳ thiên văn tự nhiên.
Cách chuyển động của Mặt Trăng định hình lịch Âm
Khác với lịch Dương (công lịch) được xây dựng trên chu kỳ Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, lịch Âm được xây dựng và vận hành dựa trên chu kỳ Mặt Trăng khi quan sát từ Trái Đất, như trăng non, trăng tròn.
Theo đó, một tháng Âm lịch được tính từ ngày sóc (mùng 1 đầu tháng Âm lịch), thời điểm Mặt Trăng nằm gần thẳng hàng với Mặt Trời nên hầu như không thể quan sát từ Trái Đất, cho đến ngày sóc kế tiếp. Trung bình, mỗi chu kỳ như vậy kéo dài khoảng 29,53 ngày.
Do độ dài trung bình của một chu kỳ trăng nằm giữa 29 và 30 ngày, nên tháng Âm lịch không cố định mà có thể là tháng 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ).
Việc tháng đó có bao nhiêu ngày được quyết định dựa trên thời điểm chính xác xảy ra ngày sóc. Nói cách khác, lịch Âm buộc phải linh hoạt giữa hai độ dài này để phản ánh đúng chuyển động thực tế của Mặt Trăng.
Chuỗi tháng thiếu kéo dài
Giao thừa Tết Nguyên đán 2026 diễn ra vào ngày 29 tháng Chạp (tức 16/2 theo lịch Dương), ngay sau đó là thời khắc bước sang mùng 1 Tết, mở đầu cho năm mới theo Âm lịch.
Không chỉ riêng năm 2026, theo quy luật vận hành của lịch Âm hiện hành, giai đoạn từ năm 2025 đến 2032 hình thành một chuỗi 8 năm liên tiếp mà tháng Chạp chỉ kéo dài 29 ngày.
Do mỗi tháng Âm lịch có độ dài trung bình khoảng 29,53 ngày, trong thực tế làm lịch, con số này buộc phải được làm tròn thành 29 hoặc 30 ngày.
Để duy trì sự cân bằng lâu dài giữa năm Âm và năm Dương, các tháng đủ và tháng thiếu được sắp xếp xen kẽ theo những quy tắc nhất định. Trong một số giai đoạn, sự điều chỉnh này dẫn tới việc nhiều tháng thiếu xuất hiện liên tiếp, trong đó có tháng Chạp.
Đáng chú ý, sự xuất hiện của tháng nhuận trong lịch Âm vốn được bổ sung theo những quy tắc phức tạp nhằm bảo đảm sự đồng bộ giữa chu kỳ Mặt Trăng với chu kỳ Mặt Trời và hệ thống tiết khí cũng tác động đến việc phân bố các tháng đủ 30 ngày.
Đây cũng là lý do khiến Âm lịch truyền thống của Việt Nam (thuộc hệ Âm dương lịch) có thể có khác biệt nhất định so với lịch Âm ở một số quốc gia khác như Trung Quốc hay Hàn Quốc, do sự khác nhau trong cách xác định tiết khí và mốc múi giờ sử dụng.
Khi tháng Chạp chỉ có 29 ngày, nhiều người có cảm giác Tết đến sớm hơn, như thể bị rút ngắn mất một ngày chuẩn bị.
Điều này phần nào làm tăng nhịp độ dọn dẹp, mua sắm và sắp xếp các nghi lễ cuối năm. Tuy vậy, xét về mặt thực hành văn hóa, các nghi thức truyền thống không thay đổi, lễ cúng tất niên và thời khắc giao thừa vẫn được tiến hành bình thường vào đêm 29 tháng Chạp, trước khi bước sang năm mới.
