Thương vụ gây chấn động
Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, Ukraine sở hữu một trong những lực lượng máy bay ném bom chiến lược lớn nhất thế giới. Trong số đó có 18 oanh tạc cơ siêu thanh Tu-160 “Thiên nga Trắng” - loại máy bay hiện đại bậc nhất mà ngành hàng không Liên Xô từng chế tạo.
Sự xuất hiện của số máy bay này nhanh chóng tạo ra cuộc cạnh tranh ngoại giao giữa Moskva và Washington. Nga muốn mua lại để khôi phục lực lượng ném bom chiến lược, trong khi Mỹ không mong muốn điều đó xảy ra.
Giữa bối cảnh đầy biến động của thập niên 1990, một kế hoạch bất ngờ xuất hiện khi công ty Platforms International Corp của Mỹ đề nghị mua ba chiếc Tu-160 từ Ukraine với tổng giá trị khoảng 20 triệu USD.
Khác với mục đích quân sự, doanh nghiệp này dự kiến cải tạo các máy bay thành nền tảng mang tên lửa đẩy Pegasus, phục vụ phóng vệ tinh lên quỹ đạo thấp. Nếu thành công, những oanh tạc cơ hạt nhân từng được chế tạo cho Chiến tranh Lạnh sẽ bước sang một vai trò hoàn toàn dân sự.
Máy bay ném bom Tu-160 của Nga. Ảnh Creative Commons
Moskva phản ứng quyết liệt
Kế hoạch trên nhanh chóng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Nga. Sau khi Liên Xô tan rã, Không quân Nga chỉ tiếp nhận được sáu chiếc Tu-160 còn hoạt động. Vì vậy, việc để Mỹ tiếp cận một trong những máy bay chiến lược tối tân nhất của Liên Xô được Moskva xem là không thể chấp nhận.
Theo giới phân tích, ngoài giá trị tác chiến, Tu-160 còn chứa đựng nhiều công nghệ hàng không chiến lược mà Nga không muốn rơi vào tay Mỹ. Nếu Washington có cơ hội nghiên cứu trực tiếp loại máy bay này, nhiều bí mật kỹ thuật quan trọng có thể bị giải mã.
Nga cũng lập luận rằng thương vụ trên không phù hợp với tinh thần của các thỏa thuận kiểm soát vũ khí chiến lược thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh. Điều đáng chú ý là nhiều quan chức Mỹ cũng có quan điểm tương tự.
Trong giai đoạn đó, Washington đang triển khai Chương trình Giảm thiểu Mối đe dọa Hợp tác (CTR), còn gọi là chương trình Nunn-Lugar, nhằm tài trợ cho việc loại bỏ các phương tiện mang vũ khí hạt nhân còn lại tại các quốc gia thuộc Liên Xô cũ. Mục tiêu chính thức của Mỹ là phá hủy các oanh tạc cơ chiến lược chứ không phải chuyển giao hoặc tái sử dụng chúng.
Dưới nhiều sức ép khác nhau, kế hoạch bán ba chiếc Tu-160 cho doanh nghiệp Mỹ cuối cùng bị hủy bỏ.
Máy bay ném bom Tu-160. Ảnh Creative Commons
Tu-160 vẫn trở về Nga
Chỉ chưa đầy một năm sau, Nga và Ukraine nối lại đàm phán. Lần này, hai bên đạt được thỏa thuận quy mô lớn hơn nhiều. Theo đó, Nga tiếp nhận tám chiếc Tu-160, ba oanh tạc cơ Tu-95MS cùng hàng trăm tên lửa hành trình. Đổi lại, Ukraine nhận một số máy bay vận tải hạng nặng An-22 và được xóa một phần khoản nợ khí đốt với Moskva.
Tuy nhiên, Washington tiếp tục phản đối thương vụ này và đề nghị hỗ trợ tài chính để Ukraine phá hủy số máy bay thay vì chuyển giao cho Nga. Tuy nhiên, Kiev vẫn quyết định thực hiện thỏa thuận và các máy bay được đưa về căn cứ Engels-2 của Không quân Nga.
Đối với Mỹ, đây được xem là một thất bại về mặt ngoại giao khi Nga giành lại được một phần đáng kể lực lượng oanh tạc cơ chiến lược, đúng vào thời điểm nước này bắt đầu hiện đại hóa các loại tên lửa hành trình tầm xa.
Nhiều chuyên gia cho rằng ngay cả khi không chuyển giao cho Nga, Kiev cũng khó có khả năng duy trì hoạt động của phi đội Tu-160. Sau khi Liên Xô tan rã, nguồn phụ tùng, cơ sở bảo dưỡng và ngân sách vận hành đều phụ thuộc lớn vào Nga, trong khi Ukraine khi đó không đủ nguồn lực để duy trì một lực lượng oanh tạc cơ chiến lược có chi phí khai thác thuộc hàng cao nhất thế giới.
