Nghiên cứu do PGS.TS. Nguyễn Thị Xuân và cộng sự tại Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) thực hiện, tập trung làm rõ vai trò của các gen điều hòa chức năng tế bào gốc CD34+ và tế bào tua trong ung thư hạch. Bằng việc kết hợp công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới với kỹ thuật chỉnh sửa gen hiện đại, nhóm đã từng bước phác họa bức tranh di truyền của bệnh, vốn còn nhiều khoảng trống, đặc biệt trên người Việt Nam.
Giải mã "tế bào gốc" chạm tới giai đoạn sớm nhất của bệnh
Điểm đột phá của nghiên cứu nằm ở việc giải trình tự hệ gen trên tế bào gốc CD34+ – nhóm tế bào rất hiếm nhưng được xem là "khởi nguồn" của toàn bộ hệ miễn dịch. Khác với cách tiếp cận truyền thống chỉ tập trung vào khối u, hướng nghiên cứu này cho phép phát hiện những biến thể gen "ẩn" xuất hiện từ giai đoạn rất sớm của quá trình hình thành bệnh.
Kết quả cho thấy, nhiều biến thể gen có liên quan trực tiếp đến ung thư hạch đã được xác định. Đáng chú ý, khi hai gen CNN2 và MUC4 hoạt động ở mức thấp, bệnh có xu hướng tiến triển nặng hơn, đi kèm phản ứng viêm gia tăng và rối loạn các chỉ số máu. Đây được xem là những "tín hiệu cảnh báo sớm", giúp nhận diện nhóm bệnh nhân nguy cơ cao.
Thí nghiệm tách tế bào đơn nhân tủy xương để phân lập tế bào gốc CD34.
Theo nhóm nghiên cứu, ung thư hạch gồm hai nhóm chính là Hodgkin và không Hodgkin, trong đó nhóm không Hodgkin phổ biến hơn và có đặc điểm rất đa dạng. Ở nhóm này, các biến thể gen như A20 và TLR4 không chỉ ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh mà còn liên quan đến tổn thương gan, thận – cho thấy cùng một chẩn đoán nhưng cơ chế bệnh ở mỗi người có thể khác biệt đáng kể.
Từ phát hiện gen đến gợi mở điều trị trúng đích
Một trong những phát hiện đáng chú ý là vai trò của gen A20, được ví như "công tắc" điều khiển hoạt động của hệ miễn dịch. Khi gen này rối loạn, khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư của tế bào tua và đại thực bào bị suy giảm rõ rệt. Ngược lại, nếu điều chỉnh được hoạt động của A20, hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư có thể được cải thiện.
Bên cạnh đó, gen CNN2 cũng được xác định có vai trò quan trọng trong điều hòa hoạt động của tế bào tua – một "chiến binh" chủ lực của hệ miễn dịch. Gen này ảnh hưởng đến các quá trình viêm, chết tế bào và đáp ứng miễn dịch, mở ra tiềm năng trở thành mục tiêu mới trong điều trị.
Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt trong tác động của các thuốc hóa trị. Một số thuốc như Doxorubicin không chỉ tiêu diệt tế bào ung thư mà còn có thể "kích hoạt" hệ miễn dịch tham gia vào quá trình này. Đặc biệt, khi kết hợp với các thuốc nhắm trúng đích như Everolimus, hiệu quả điều trị có thể được tăng cường ở những bệnh nhân mang biến thể gen nhất định.
Những kết quả này tạo cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng các phác đồ điều trị kết hợp, hướng tới cá thể hóa theo đặc điểm di truyền của từng bệnh nhân – xu hướng đang được thúc đẩy mạnh mẽ trong y học hiện đại.
Nền tảng cho y học chính xác tại Việt Nam
Không chỉ dừng lại ở phát hiện khoa học, nhóm nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ dữ liệu hệ gen exome của 30 bệnh nhân ung thư hạch người Việt – nguồn dữ liệu có giá trị cho các nghiên cứu di truyền và y học chính xác trong nước.
Đồng thời, việc làm chủ quy trình phân lập, nuôi cấy tế bào gốc CD34+ và tế bào tua với tỷ lệ sống cao đã tạo nền tảng thực nghiệm vững chắc. Nhóm cũng thiết lập quy trình chỉnh sửa gen bằng công nghệ CRISPR-Cas9, mở ra khả năng can thiệp điều trị ở cấp độ phân tử.
Các kết quả nghiên cứu đã được công bố trên nhiều tạp chí khoa học uy tín trong và ngoài nước, đồng thời góp phần đào tạo đội ngũ nhân lực nghiên cứu trình độ cao.
Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đánh giá cao công trình cả về giá trị khoa học lẫn tiềm năng ứng dụng lâm sàng. Đặc biệt, việc phát hiện các biến thể gen có ý nghĩa tiên lượng và gợi mở hướng điều trị đích cá thể hóa được xem là điểm nhấn quan trọng.
Trong bối cảnh ung thư ngày càng gia tăng và có xu hướng trẻ hóa, nghiên cứu này không chỉ góp phần làm sáng tỏ cơ chế bệnh mà còn đặt nền móng cho các chiến lược điều trị chính xác, hiệu quả hơn cho người bệnh Việt Nam trong tương lai.
