Nhanh chóng, tiện lợi, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh hay máy tính bảng..., người tiêu dùng ở bất cứ đâu cũng có thể mua được món đồ yêu thích trên thương mại điện tử.
Bên cạnh sự thuận tiện đó, việc kiểm soát hàng giả, hàng kém chất lượng và không rõ nguồn gốc trên môi trường online cũng đặt ra nhiều thách thức, đòi hỏi sự vào cuộc không chỉ từ cơ quan quản lý Nhà nước, doanh nghiệp và cả các khách hàng.
Tiềm ẩn nguy cơ hàng không rõ nguồn gốc
Qua công tác quản lý địa bàn, theo dõi hoạt động kinh doanh trên môi trường online, ngày 13/02 năm 2025, Đội Quản lý thị trường số 2 trực thuộc Cục Quản lý thị trường tỉnh Đồng Tháp tiến hành kiểm tra một hộ kinh doanh trên địa bàn tỉnh. Với đầy đủ chứng cứ, lực lượng chức năng đã tạm giữ các sản phẩm quần áo Jean không nguồn gốc xuất xứ đang được cơ sở này livestream bán hàng trên ứng dụng TikTok.
Cũng với thủ đoạn bán hàng trực tuyến, cuối năm 2024, lực lượng chức năng đã phát hiện kho hàng có dấu hiệu nhập lậu tại một chung cư trên địa bàn Hà Nội do một hot TikToker với hơn 4 triệu lượt theo dõi thường xuyên livestream bán hàng, với lượng hàng tạm giữ hơn 10.000 chai nước hoa với các nhãn hiệu True Love, First Love, Mon Paris, Maiden, Karri… không rõ nguồn gốc xuất xứ.
Đây chỉ là một trong những vụ việc điển hình được cơ quan chức năng kiểm tra và phát hiện trong thời gian gần đây. Tính trong năm 2024, riêng lĩnh vực thương mại điện tử, lực lượng Quản lý thị trường đã tiến hành kiểm tra, xử lý trên 3.400 vụ, trong đó lĩnh vực hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xử lý 1.256 vụ, xử phạt vi phạm hành chính trong năm 2024 đạt khoảng 1,9 triệu USD, trị giá hàng hóa tịch thu, xử lý khoảng gần 2 triệu USD.
Sự phối hợp giữa doanh nghiệp với lực lượng chức năng đã góp phần ngăn chặn nhiều vi phạm trên thương mại điện tử. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cùng với sự phát triển mạnh mẽ của internet, xu hướng kinh doanh trực tuyến đã đem lại hiệu quả kinh tế cho rất nhiều ngành nghề kinh doanh tại Việt Nam. Điều đó được thể hiện rõ nét trong giai đoạn đại dịch COVID-19 bùng phát, sự tăng trưởng bứt phá của thương mại điện tử đã góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường tiềm năng nhất khu vực ASEAN.
Tuy nhiên, song hành với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, các đối tượng đã lợi dụng để kinh doanh, buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ. Thậm chí, lợi dụng thương mại điện tử để lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tuyên truyền và phổ biến các sản phẩm cấm… Các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, khó lường cả về quy mô lẫn địa bàn hoạt động.
Còn theo ông Chu Xuân Kiên, Chi Cục trưởng Chi Cục Quản lý thị trường Hà Nội, hiện các giao dịch, thanh toán trên thương mại điện tử đều chớp nhoáng và vô hình. Trong khi việc kiểm tra, xử lý của cơ quan chức năng đòi hỏi phải có dấu hiệu, chứng cứ vi phạm cụ thể. Hơn nữa, các đối tượng kinh doanh hàng hóa vi phạm thường có quy mô nhỏ lẻ nên rất khó phát hiện, kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm.
Xây dựng phần mềm để truy vết hàng giả
Trong thời gian qua, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương đã triển khai và tham mưu cho Chính phủ nhiều hoạt động cụ thể để giảm thiểu vấn nạn này nhằm hướng tới việc phát triển thương mại điện tử lành mạnh và bảo vệ người tiêu dùng, trong đó nổi bật là Đề án về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025 đã được Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Lưu Quang ký Quyết định số 319/QĐ-TTg vào ngày 29/03/2023.
Ông Nguyễn Đức Lê, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết mục tiêu chính của Đề án là bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đấu tranh chống hàng giả và các hành vi gian lận thương mại khác. Tuy nhiên, theo ông Lê, để Đề án triển khai mang lại hiệu quả cao, cần phải hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật, có chế tài phục vụ công tác đấu tranh chống hàng giả, cũng như nâng cao năng lực chuyên môn, trau dồi kinh nghiệm, áp dụng công nghệ vào đấu tranh, xử lý các hành vi vi phạm.
Ở lĩnh vực này, trong năm 2024, Tổng cục Quản lý thị trường (nay là Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước) đã ký biên bản hợp tác với Cục Công nghiệp an ninh, Bộ Công An và trong năm 2025, Cục sẽ xây dựng hệ thống phần mềm dữ liệu đối với hoạt động trong thương mại điện tử nói riêng và hoạt động thương mại nói chung thông qua xác định và truy vết các sản phẩm hàng hóa, trước mắt sẽ thí điểm đối với mặt hàng sách giáo khoa.
“Khi người tiêu dùng được bảo vệ thì quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp cũng được bảo vệ, nhờ đó xã hội mới ngày càng phát triển,” ông Nguyễn Đức Lê chia sẻ thêm.
Có thể thấy việc đấu tranh với các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên không gian mạng gặp rất nhiều khó khăn, nguyên nhân chính là do loại tội phạm này có tính ẩn danh cao, dễ giả mạo, thay đổi che giấu nhân thân lý lịch người thực hiện hành vi vi phạm; có thể tẩy xóa, sửa chữa, thay đổi dấu vết, chứng cứ nhằm đối phó cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, hành vi vi phạm được thực hiện không phân biệt ranh giới, vị trí địa lý, không gian. Đối tượng có thể ở vị trí này để thực hiện hành vi buôn lậu, buôn bán hàng giả, gian lận thương mại ở vị trí khác.
Điều này đặt ra yêu cầu cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan, như: lực lượng an ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, cảnh sát kinh tế, lực lượng quản lý thị trường, hải quan, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công Thương), cơ quan thuế… trong quá trình thu thập thông tin, tài liệu về hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại trên không gian mạng, để đảm bảo hiệu quả trong công tác…
Cùng với đó là sự phối hợp của lực lượng công an địa phương để phòng ngừa việc đối tượng tẩu tán hàng hóa, tang vật khi bị phát hiện, đồng thời làm tốt công tác thông tin, tuyên truyền vận động các cơ sở kinh doanh ký cam kết không kinh doanh hàng giả, hàng cấm, hàng nhập lậu, không kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ...
Triển lãm hàng thật, tránh hàng giả, giúp người tiêu dùng nhận biết các dấu hiệu vi phạm trong lĩnh vực thương mại. (Ảnh: Đức Duy/Vietnam+)
Ông Phạm Thanh Hiền, Giám đốc phụ trách điều tra và thực thi của Hiệp hội chống hàng giả Cooperatieve Vereniging SNB - React U.A (REACT) Việt Nam kiến nghị, để mang lại hiệu quả trong việc xử lý các hành vi vi phạm trong kinh doanh hàng giả, đơn vị đề xuất tăng cường hợp pháp giữa các đại diện thương hiệu, cơ quan thực thi và nền tảng thương mại điện tử để phát hiện và xử lý hàng giả nhanh chóng.
Cùng với đó, ông Hiền cho rằng cần xem xét các thông tin hoạt động bán hàng trực tuyến là một trong những chứng cứ để kiểm tra đối tượng vi phạm; xây dựng kênh tiếp nhận thông tin cảnh báo sớm dựa trên phản hồi của người tiêu dùng về sản phẩm kém chất lượng; thực hiện các chiến lược truyền thông giúp người tiêu dùng, người bán hàng nhỏ lẻ nhận thức được về hàng giả.
