Hoang tưởng bị đầu độc khiến người tâm thần từ chối uống thuốc

Khi người mẹ bưng cốc nước và mấy viên thuốc vào phòng, Sơn, 32 tuổi, nhảy dậy. "Mọi người đang muốn đầu độc tôi", anh kêu lên, hất cốc xuống đất.

Những viên thuốc văng tứ tung dưới chân bàn. Người mẹ đứng yên, tay ở giữa không khí, không biết nên nhặt hay tiếp tục giải thích. Câu chuyện được TS.BS Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe tâm thần tại Bệnh viện E Hà Nội, nói hôm 7/10, khi chia sẻ về vấn đề bệnh nhân tâm thần từ chối uống thuốc.

Một tuần trước, Sơn, nhân viên kinh doanh, không ngủ được, nói nhảm, cảm thấy người khác đang theo dõi và chửi bới mình. Bác sĩ chẩn đoán loạn thần và kê đơn thuốc. Nhưng từ khi về nhà, Sơn từ chối uống. Mỗi lần thân nhân đưa thuốc, anh hỏi kỹ: ai đưa, thuốc từ đâu, vì sao phải uống loại này.

Có hôm anh cầm viên thuốc rất lâu rồi đặt xuống. Có hôm anh chỉ giả uống rồi lén nhổ ra sau lưng. "Càng giải thích, chúng tôi càng trở thành kẻ thù", người mẹ tâm sự với bác sĩ.

Theo Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học Quốc gia Mỹ, 43% bệnh nhân mắc rối loạn tâm thần không tuân thủ dùng thuốc. Ở những ca nặng, tỷ lệ này tăng lên 65%. Con số này lên tới 72% đối với loạn thần phân liệt - bệnh lý khiến người bệnh thường trải qua hoang tưởng và ảo thanh, những trải nghiệm bẻ cong nhận thức của họ về thực tại. Hiện Việt Nam chưa có thống kê tương tự.

Các chuyên gia nhận địnhn những người mắc loạn thần không cố tình chống đối người thân. Bộ não họ không thể nhận ra mình đang bị bệnh. Bác sĩ Chung gọi hiện tượng này là "suy giảm nhận thức về bệnh". Khi hoang tưởng và ảo thanh thống trị, não họ sắp xếp lại mọi bằng chứng theo logic bệnh lý của riêng họ. Một viên thuốc từ người thân không phải là cứu cánh mà là một bằng chứng khác trong âm mưu.

"Càng ép uống, họ càng cảnh giác", bác sĩ Chung phân tích. "Viên thuốc không còn đơn thuần là thuốc. Nó trở thành một phần của câu chuyện mà người bệnh tin là thực".

Một trường hợp khác là Hoàn, 28 tuổi, ở Phú Thọ. Khi được chẩn đoán loạn thần, Hoàn lúc đầu hợp tác, uống thuốc trước mặt gia đình. Nhưng sau vài ngày, anh nhận thấy cơ thể mệt, đầu óc "khác đi", dễ buồn ngủ.

"Một suy nghĩ mới hình thành: có thể thuốc không phải để chữa bệnh mà để làm anh yếu đi", bác sĩ kể lại. Từ đó, chàng trai bắt đầu quan sát cách gia đình đưa thuốc, hỏi về nguồn gốc, người kê đơn. Rồi anh giả uống, cầm viên vào miệng nhưng lén nhổ ra khi mọi người rời khỏi, hoặc nghiền viên thuốc, hòa nước rồi không uống. Khi gia đình phát hiện và kiểm tra kỹ hơn, nghi ngờ của Hoàn tăng gấp đôi. Anh tin rằng mọi người đang cố tình làm anh mất khả năng suy nghĩ.

Các thuốc kháng loạn thần hoạt động bằng cách điều chỉnh dopamine và các chất dẫn truyền thần kinh khác trong não. Quá trình này có thể kéo dài vài tuần trước khi triệu chứng tâm thần lắng xuống. Nhưng sớm từ ngày thứ nhất, bệnh nhân có thể cảm thấy chóng mặt, run tay, khô miệng, tăng cân, hoặc mất ham muốn. Một nghiên cứu trên Journal of Clinical Psychiatry phát hiện 30-35% bệnh nhân ngừng thuốc trong hai tuần đầu vì lo sợ tác dụng phụ, ngay cả khi tác dụng phụ thường giảm dần hoặc có thể điều chỉnh được bằng cách thay đổi liều lượng.

Khi người bệnh sợ bị theo dõi, đầu độc, những tác dụng phụ đó "bỗng trở thành bằng chứng mạnh mẽ nhất". Sợ hãi và logic bệnh lý kết hợp, người bệnh thường kết luận: những gì cơ thể cảm nhận chứng minh viên thuốc là độc hại.

Hậu quả của việc không tuân thủ là nghiêm trọng. Bác sĩ Chung chỉ ra bỏ thuốc làm tăng tỷ lệ tái phát bệnh, tái nhập viện, kéo dài thời gian thuyên giảm triệu chứng. Chi phí điều trị tăng, sức khỏe tâm thần của người chăm sóc cũng bị tổn hại.

Để giải quyết tình huống này, tiến sĩ Chung khuyên người nhà dừng việc tranh luận. Khi người bệnh đang tin vào một điều không phù hợp với thực tế, việc liên tục cố chứng minh họ sai chỉ làm tăng căng thẳng. Thay vì nói "Không ai theo dõi bạn đâu", một cách tiếp cận hiệu quả hơn là: "Tôi chưa thấy bằng chứng có người theo dõi, nhưng tôi hiểu chuyện này khiến bạn rất sợ, mất ngủ".

Phương pháp này gần với tinh thần của nguyên tắc LEAP - viết tắt Lắng nghe, Đồng cảm, Tìm điểm đồng thuận, Hợp tác. Các chuyên gia sử dụng LEAP khi làm việc với bệnh nhân tâm thần nặng, những người khó nhận ra mình bị bệnh. Thay vì buộc họ thừa nhận bệnh tật, mục tiêu trước mắt là tìm ra một khó khăn mà cả hai bên đều muốn giải quyết.

Chẳng hạn, nếu người bệnh khàn nói họ mất ngủ, gia đình có thể nói: "Mình cùng gặp bác sĩ để tìm cách giúp bạn ngủ được, dễ chịu hơn".

Lời đề nghị này phải trung thực, không được đánh lừa họ về nơi sắp đến. Thời điểm đề cập cũng quan trọng như nên chọn lúc người bệnh bình tĩnh, ưu tiên một người mà họ tin tưởng thay vì nhiều thành viên chất vấn, và nên nói gọn, chậm rãi, tập trung vào từng vấn đề.

Một số bệnh nhân có ảo thanh, nghe thấy tiếng gọi tên, thì thầm, chê bai, hoặc bị ra lệnh thực hiện hành động, có thể cảm thấy cuộc sống bị lộn xộn, sợ hãi, không tập trung. Dù chưa hoàn toàn nhận ra mình mắc bệnh, họ vẫn muốn bác sĩ giúp làm yên tiếng nói đó, cải thiện giấc ngủ, đó là cơ hội chữa bệnh.

Gia đình cũng nên liên hệ thường xuyên với bác sĩ để cập nhật tình trạng giấc ngủ, hành vi, khả năng sinh hoạt, liệu người bệnh có uống thuốc. Nếu tác dụng phụ quá nặng, phải thảo luận với bác sĩ về điều chỉnh, không tự ý bỏ thuốc.

Nếu người bệnh có hành vi đe dọa gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác, cần hỗ trợ khẩn cấp, không nên tự giằng co, vì điều đó có thể làm tình hình trở nên nguy hiểm hơn.