Hạ Long thêm động lực phát triển từ mô hình làng đại học

Kinh nghiệm từ Thâm Quyến và Singapore cho thấy làng đại học có thể góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hướng đi đang được Hạ Long quan tâm khi tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.

Khi đô thị cần thêm động lực ngoài du lịch

Trong bối cảnh Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng mới, các mô hình gắn kết giữa đại học, nghiên cứu và doanh nghiệp ngày càng được quan tâm như một giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy kinh tế tri thức.

Tại Quảng Ninh, du lịch tiếp tục giữ vai trò ngành kinh tế mũi nhọn. Năm 2025, tỉnh đón 21,28 triệu lượt khách, trong đó có 4,5 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ du lịch đạt khoảng 57.000 tỷ đồng.

Cùng với đà tăng trưởng kinh tế, Quảng Ninh mở rộng không gian phát triển đô thị. Theo Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, địa phương định hướng phát triển hệ thống đô thị theo chuỗi ven biển và dự báo quy mô dân số đạt khoảng 3,82-4,24 triệu người vào năm 2050. Trong đó, Hạ Long tiếp tục được xác định là một trong những cực tăng trưởng, giữ vai trò trung tâm hành chính, dịch vụ, du lịch và đổi mới sáng tạo.

Theo định hướng này, các dự án đô thị quy mô lớn như Vinhomes Global Gate Hạ Long góp phần mở rộng không gian đô thị, thu hút dân cư và hoạt động kinh tế. Quá trình phát triển đặt ra yêu cầu bổ sung các hệ thống giáo dục, nghiên cứu, việc làm và không gian đổi mới sáng tạo nhằm đáp ứng nhu cầu của cộng đồng cư dân và lực lượng lao động trong dài hạn.

Trong bối cảnh đó, mô hình làng đại học được nhiều quốc gia lựa chọn như một cấu phần của các cực tăng trưởng dựa trên tri thức, góp phần kết nối đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp, đồng thời, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Bài học từ các hệ sinh thái công nghệ quốc tế

Một trong những ví dụ cho sự thành công mô hình làng đại học là Thâm Quyến, Trung Quốc. Từ một thị trấn biên giới sống chủ yếu bằng nông nghiệp và đánh cá, Thâm Quyến trở thành trung tâm công nghệ hàng đầu quốc gia. Sau giai đoạn tăng trưởng dựa vào sản xuất và đầu tư nước ngoài, thành phố đối mặt với nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực nghiên cứu.

Trong bối cảnh đó, Trung tâm Đại học Thâm Quyến (UTSZ) được thành lập năm 2001 với sự tham gia của nhiều trường đại học hàng đầu Trung Quốc. Quy mô đào tạo tăng từ khoảng 8.400 nghiên cứu sinh năm 2013 lên hơn 32.000 học viên vào năm 2024.

Alexander Parini, Chủ tịch Ủy ban Giáo dục và Đào tạo của AmCham Việt Nam, nhận định thành công dài hạn của Thâm Quyến đến từ việc phát triển nguồn nhân lực vững mạnh.

"UTSZ là nhân tố giúp thành phố chuyển đổi từ sản xuất phân khúc thấp sang trung tâm đổi mới sáng tạo và các ngành công nghiệp có giá trị cao", ông nói.

Trong khi đó, One-North tại Singapore là ví dụ về cách quy hoạch không gian để kết nối nghiên cứu, doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo. Cuối những năm 1990, khu vực phía tây Singapore được quy hoạch thành trung tâm kết nối nghiên cứu, doanh nghiệp, khởi nghiệp và không gian sống. Sau hơn hai thập kỷ, One-North thu hút hơn 8 tỷ USD vốn đầu tư, quy tụ hơn 400 doanh nghiệp, 800 startup và khoảng 50.000 lao động tri thức.

Bên cạnh đó, CleanTech Park được phát triển gần Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), mở rộng mạng lưới nghiên cứu và ứng dụng công nghệ trong các lĩnh vực năng lượng sạch và kỹ thuật tiên tiến.

Giáo sư Tan Yap-Peng, người có hơn 26 năm gắn bó với NTU, mô tả sự chuyển dịch One-North là "một khu vực chuyển từ định giá bằng từng mét vuông sàn công nghiệp sang đo lường bằng mật độ và chất lượng của hệ sinh thái nhân tài".

Theo ông, cộng đồng nhân lực tri thức có xu hướng kết hợp công việc và cuộc sống thay vì tách biệt. Nhóm này ưu tiên môi trường có thể đi bộ, nhiều không gian xanh, mở để kết nối, trao đổi ý tưởng; đồng thời, muốn sống gần nơi làm việc và tiếp cận hệ thống giáo dục chất lượng cao để an cư lâu dài. Do đó, One-North thành công khi được quy hoạch theo định hướng này, xây dựng hạ tầng tổ hợp đa chức năng, qua đó, góp phần hình thành hệ sinh thái nhân tài bền vững.

Mô hình tương tự cũng xuất hiện tại Incheon Global Campus, Hàn Quốc, hay Dubai Knowledge Village, UAE. Dù khác nhau về quy mô và bối cảnh, điểm chung là việc tập trung các cơ sở đào tạo trong cùng một khu vực nhằm tăng cường kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp.

Không chỉ là câu chuyện giáo dục

Bên cạnh cung cấp nguồn nhân lực, làng đại học tạo điều kiện cho nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ và thu hút doanh nghiệp.

Theo ông Parini, những khu vực có đại học thường thuận lợi hơn trong việc tiếp cận lao động kỹ năng cao và các đối tác nghiên cứu. Đây là những yếu tố quan trọng đối với các ngành công nghệ và sản xuất có giá trị gia tăng lớn.

"Trong tầm nhìn 10-20 năm, một khu đổi mới sáng tạo đại học thành công có thể giúp biến Hạ Long thành trung tâm phát triển nguồn nhân lực, nghiên cứu và đổi mới, và đầu tư bất động sản bền vững bên ngoài Hà Nội và TP HCM", ông Parini nói.

Chủ tịch Ủy ban Giáo dục và Đào tạo của AmCham Việt Nam gọi các học khu gắn liền với đại học là "thỏi nam châm thu hút FDI chất lượng cao" cho các ngành công nghệ tiên tiến, bán dẫn, sản xuất thâm dụng tri thức nhờ khả năng tiếp cận nguồn nhân lực có kỹ năng và đối tác nghiên cứu đáng tin cậy. Điều này đặc biệt quan trọng với các lĩnh vực như AI và công nghệ tiên tiến, vốn đòi hỏi nhân lực được đào tạo liên tục.

Song song, mô hình tạo lợi thế trong quốc tế hóa giáo dục nhờ xây dựng môi trường cởi mở cho người học và nhà nghiên cứu từ nhiều nền văn hóa.

"Khi bản sắc một khu vực gắn với đại học, nơi đó trở nên hấp dẫn hơn với nhân tài quốc tế, đồng thời, thúc đẩy giao lưu học thuật", ông nói.

Ở góc độ đô thị, cộng đồng học thuật cũng tạo ra nhu cầu đối với nhà ở, y tế, dịch vụ và nhiều tiện ích xã hội khác. GS. Tan Yap-Peng dự báo Hạ Long có thể trở thành cái nôi đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực tiên phong như khoa học khí hậu, năng lượng tái tạo và trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, địa phương sẽ hình thành kinh tế sinh viên và dòng tiêu dùng ổn định. Với lượng lớn người trẻ lưu trú trung bình 3-5 năm, nhu cầu ăn uống, mua sắm, giải trí và dịch vụ tạo ra dòng tiêu dùng liên tục.

Giáo sư John Evans, Viện trưởng Viện Kinh doanh Quản trị tại VinUni, cũng chia sẻ bản thân cụm đại học đã là nhà tuyển dụng lớn, tạo ra nhiều việc làm cho giảng viên, nhà nghiên cứu và nhân sự hỗ trợ.

"Sự xuất hiện của cộng đồng quốc tế đông đảo sẽ tạo ra nhu cầu rất lớn đối với nhiều loại hình dịch vụ. Trong đó, giáo dục chất lượng cao, chăm sóc sức khỏe quốc tế, nhà ở và các dịch vụ du lịch là những lĩnh vực nổi bật nhất", ông cho biết thêm.

Công viên Tri thức trong tổng thể đô thị mới

Từ góc nhìn đó, Công viên Tri thức Toàn cầu được quy hoạch như một khu chức năng trong tổng thể siêu đô thị Vinhomes Global Gate Hạ Long.

Theo quy hoạch, khu vực có quy mô khoảng 660 ha, bao gồm các không gian dành cho giáo dục, nghiên cứu, công nghệ, văn hóa và công cộng. Tâm điểm là Làng Đại học, nơi dự kiến quy tụ 7 trường đại học khoa học công nghệ quốc tế cùng hơn 30.000 sinh viên.

GS. Tan Yap-Peng cho rằng sự kết hợp giữa hạ tầng kết nối, không gian sống và các cơ sở giáo dục - nghiên cứu có thể tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đào tạo, hợp tác học thuật và phát triển nguồn nhân lực trong dài hạn.

"Hiếm có nơi nào trên thế giới hội tụ được một tổ hợp mạnh mẽ giữa cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ, nguồn lực học thuật tinh hoa, hạ tầng đồng bộ và dư địa phát triển lớn đến như vậy", ông nhận định về tương lai của Hạ Long.

Theo ông, điều quan trọng nằm ở khả năng tạo ra môi trường để sinh viên, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức đổi mới sáng tạo có thể tương tác thường xuyên, thay vì số lượng trường đại học. Đây là yếu tố xuất hiện tại nhiều trung tâm công nghệ thành công trên thế giới.

Với yếu tố này, dự án có lợi thế từ quy hoạch tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh dài khoảng 120 km, tốc độ thiết kế 350 km/h. Tuyến đường dự kiến rút ngắn thời gian di chuyển từ hơn hai giờ xuống khoảng 23 phút, giúp tăng khả năng kết nối giữa Hạ Long với Hà Nội cùng các trung tâm công nghiệp phía Bắc, mở rộng phạm vi thu hút sinh viên, giảng viên, chuyên gia, và doanh nghiệp công nghệ.

Ngoài ra, ông Parini nhấn mạnh mô hình làng đại học có thể bổ trợ cho những ngành kinh tế hiện hữu, thay vì triệt tiêu. Với Hạ Long, kinh tế tri thức và du lịch có thể cùng tồn tại, khai thác những lợi thế khác nhau của địa phương.

Từ One-North của Singapore đến tổ hợp đại học tại Thâm Quyến (Trung Quốc) hay Hàn Quốc, bài học chung là trong quá trình phát triển kinh tế tri thức, làng đại học phục vụ đào tạo, góp phần hình thành môi trường nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển đô thị. Đây là hướng đi đang được nhiều địa phương nghiên cứu khi tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.