Với sự hỗ trợ của các nhà thiên văn học nghiệp dư, giới khoa học đã ghi lại hành trình một tiểu hành tinh lao từ không gian xa xôi, tiến gần Trái Đất rồi vỡ tung trong bầu khí quyển, tạo ra những mảnh vỡ rực lửa rơi xuống mặt đất. Từ đó, họ có được dữ liệu quý giá về cách thiên thạch phân rã.
Đó là trường hợp của tiểu hành tinh 2023 CX1. Vào khoảng 16h ngày 13/2/2023 (giờ địa phương), vật thể đã lóe sáng trên bầu trời vùng tây bắc nước Pháp, trước khi vỡ vụn thành nhiều mảnh.
Điều đặc biệt là chỉ 7 tiếng trước đó, một nhà thiên văn học người Hungary đã phát hiện ra nó. Tiểu hành tinh có kích thước chưa đến 1m, khối lượng khoảng 650kg, ở cách Trái Đất khoảng 200.000km.
Ngay sau phát hiện ban đầu, các nhà khoa học tại NASA và Cơ quan Vũ trụ châu Âu đã tính toán chính xác quỹ đạo, vị trí và thời điểm phân rã. Đây là mức độ dự báo hiếm có trong nghiên cứu tiểu hành tinh.
Các đài quan sát trên khắp thế giới nhanh chóng phối hợp triển khai thiết bị khoa học để theo dõi hiện tượng. Tại Pháp, mạng lưới FRIPON/Vigie-Ciel - tập hợp các nhà thiên văn chuyên nghiệp và nghiệp dư, thành lập gần một thập kỷ với mục tiêu phát hiện, thu thập thiên thạch - đã lập tức vào cuộc.
Bà Brigitte Zanda, chuyên gia thiên thạch tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên quốc gia Pháp, thành viên của mạng lưới, cho biết: “Chúng tôi đã nhận được hàng chục bức ảnh và video ghi lại hành trình chỉ vài giây của tiểu hành tinh này qua bầu khí quyển".
Sự hợp tác với công chúng, trong đó có việc phân tích hình ảnh được chia sẻ trên mạng xã hội, đã giúp giới nghiên cứu quan sát hiện tượng với “độ chính xác chưa từng có”, bà Zanda nhấn mạnh.
Đặc biệt, một đoạn video được cho là “cực kỳ hữu ích” khi cho thấy rõ cách vật thể vỡ thành nhiều mảnh, giúp các nhà khoa học lần đầu tiên hình dung chi tiết quá trình phân rã trong khí quyển.
Vụ vỡ "tàn khốc"
Hai ngày sau sự kiện, mảnh thiên thạch đầu tiên nặng 93gram được tìm thấy tại xã Saint-Pierre-le-Viger, tây bắc nước Pháp, nhờ sự hỗ trợ của người dân địa phương. Tổng cộng, khoảng một chục mảnh thiên thạch đã được thu thập và bổ sung vào bộ sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên quốc gia Pháp.
Sau hơn hai năm rưỡi nghiên cứu, toàn bộ dữ liệu thu thập được từ vụ việc vừa được công bố trên tạp chí Nature Astronomy.
Theo thống kê, cho đến nay mới chỉ có 11 tiểu hành tinh được phát hiện trước khi va chạm, và chỉ trong 4 trường hợp các nhà khoa học thu thập được mảnh thiên thạch rơi xuống Trái Đất.
Nghiên cứu chỉ ra, tiểu hành tinh 2023 CX1 có thể đã tách ra từ một khối đá lớn thuộc họ tiểu hành tinh Massalia trong vành đai giữa sao Hỏa và sao Mộc. Khi lao vào khí quyển Trái Đất, nó tan rã dữ dội qua hai giai đoạn ở độ cao khoảng 28km. Quá trình này khiến vật thể mất tới 98% khối lượng và giải phóng một nguồn năng lượng khổng lồ.
“Đây có lẽ chỉ là lần thứ hai chúng tôi quan sát thấy sự phân mảnh kiểu này”, chuyên gia Brigitte Zanda cho biết. “Nó phụ thuộc vào tốc độ, góc va chạm và cấu trúc bên trong của khối đá".
May mắn là những mảnh thiên thạch bốc lửa không gây thiệt hại. Tuy vậy, các mô phỏng cho thấy kiểu phân mảnh dữ dội như vậy có khả năng gây hại nhiều hơn so với sự phân rã từ từ.
Một minh chứng là sự kiện Chelyabinsk năm 2013: khi một tiểu hành tinh rộng 20m lao xuống bầu trời Nga, nó vỡ thành 5 mảnh liên tiếp, mỗi mảnh giải phóng năng lượng nhỏ.
Dù không gây thương vong trực tiếp, sóng xung kích từ vụ nổ đã thổi tung cửa kính khắp thành phố, khiến hơn 1.000 người bị thương.
