Theo dữ liệu chính thức của Bộ Tài chính Nhật Bản, trong 11 tháng đầu năm 2025, lượng gạo nhập khẩu tư nhân đạt 92.968 tấn, gấp 104 lần so với cùng kỳ năm trước. Đây là một con số chưa từng thấy trong lịch sử bởi trước đây, mức nhập khẩu tư nhân chỉ dao động khoảng 600-800 tấn mỗi năm trong nhiều năm liền, theo Nippon.
Đáng chú ý, trong tháng 7/2025, Nhật Bản ghi nhận mức nhập khẩu 26.397 tấn gạo, cao kỷ lục từ trước đến nay.
Nhiều chuyên gia phân tích cho rằng nguyên nhân chính không phải do chính sách mở cửa mà do giá gạo nội địa quá cao, tạo cơ hội cho gạo nhập khẩu trở nên cạnh tranh ngay cả khi phải chịu thuế nhập khẩu lên tới 341 yên (khoảng 57.000 đồng)/kg ngoài hạn ngạch miễn thuế.
Giá gạo nội địa Nhật Bản hiện dao động trên 4.000 yên (khoảng 672.000 đồng) cho 5 kg, tương đương hơn 800 yên/kg, trong khi gạo nhập khẩu từ Mỹ sau khi cộng thuế vẫn dưới 500 yên (khoảng 84.000 đồng)/kg.
Khoảng chênh lớn này khiến các doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm và nhà hàng phải tìm nguồn nhập khẩu để giảm chi phí.
Không chỉ là câu chuyện của người tiêu dùng, các doanh nghiệp ngành F&B cũng phải đối mặt với áp lực chi phí. Chuỗi nhà hàng izakaya lớn Colowide đã bắt đầu nhập khẩu gạo Calrose từ California (Mỹ), lượng gạo này chiếm khoảng 15% tổng lượng gạo tiêu thụ tại các cơ sở của công ty.
Đại diện Colowide cho biết: “Gạo nhập khẩu giúp chúng tôi ổn định nguồn cung và tối ưu chi phí, đặc biệt khi thị trường gạo nội địa khan hiếm và giá cao”.
Những doanh nghiệp khác cũng đi theo xu hướng này: nhập khẩu gạo tư nhân vượt hạn ngạch miễn thuế, sau đó pha trộn với gạo nội địa để phân phối ra thị trường. Đây là một chiến lược “chống bão” nhằm duy trì lợi nhuận trong bối cảnh giá biến động mạnh.
Nguyên nhân gốc rễ khiến giá gạo nội địa liên tục tăng và nhập khẩu bùng nổ xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là biến đổi khí hậu, hạn hán, chi phí sản xuất cao và tình trạng dân số nông thôn già hóa khiến sản lượng gạo sụt giảm.
Các tổ chức thu mua lớn như Liên đoàn hợp tác xã nông nghiệp Nhật Bản (JA) vẫn duy trì mức giá cao để bảo vệ nông dân nhưng điều này làm giá bán lẻ không thể giảm.
Nhật Bản duy trì hạn ngạch nhập khẩu miễn thuế 770.000 tấn/năm, trong đó 100.000 tấn là gạo ăn trực tiếp cho tiêu dùng trong nước. Tuy nhiên, giá nội địa cao khiến các doanh nghiệp vượt hạn ngạch vẫn có lợi. Thuế nhập khẩu trở nên không đủ rào cản và nhập khẩu tư nhân gia tăng đột biến.
Các chuỗi nhà hàng, khách sạn, quán ăn tăng nhập khẩu để duy trì hoạt động và giảm chi phí, làm thị trường nội địa “bão chồng bão”.
Người tiêu dùng Nhật Bản đang phải trả giá cao cho một mặt hàng thiết yếu. Gia đình có thu nhập thấp và giới trẻ cảm thấy áp lực lớn hơn khi giá gạo tăng giữa bối cảnh lạm phát thực phẩm.
Ngược lại, nông dân, dù được bảo vệ bởi chính sách thu mua giá cao, vẫn không thể mở rộng năng lực cạnh tranh với gạo nhập khẩu. Họ đang đứng giữa áp lực duy trì lợi nhuận và nhu cầu thị trường ngày càng thay đổi.
Nhật Bản đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng khi chính sách hạn chế sản lượng và bảo hộ có thể phải điều chỉnh nếu nhập khẩu tiếp tục gia tăng.
Đồng thời, nhập khẩu gạo nhiều khả năng sẽ trở thành một thành phần ổn định trong chuỗi cung ứng chứ không chỉ là giải pháp tình thế, trong khi bài toán cân bằng giữa việc bảo vệ nông dân và giảm giá cho người tiêu dùng vẫn là thách thức lâu dài.
Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có chiến lược dài hạn, Nhật Bản có nguy cơ mất dần lợi thế cạnh tranh ở cả thị trường nội địa lẫn xuất khẩu gạo chất lượng cao, trong khi các nước khác như Thái Lan, Việt Nam hay Mỹ tiếp tục mở rộng xuất khẩu và nâng cao hiệu quả sản xuất.
