Trong tương lai mà Elon Musk hình dung, con người không chỉ sống trên sao Hỏa. Họ sẽ không còn phải làm việc. Tiền bạc trở nên vô nghĩa. Mọi thứ mong muốn đều có thể ngay lập tức tiếp cận.
Đó là thế giới Musk gọi là “sự dồi dào bền vững” (sustainable abundance) - một xã hội hậu khan hiếm, nơi con người tạo ra những công nghệ phổ biến và mạnh mẽ đến mức loại bỏ hoàn toàn nhu cầu lao động.
Trong sáu tháng qua, cụm từ mang màu sắc không tưởng này đã trở thành trung tâm trong hệ tư tưởng, ngôn ngữ và chiến lược kinh doanh của tỷ phú công nghệ, theo các bài đăng trên mạng xã hội cũng như những phát biểu của ông trên podcast và tại các sự kiện công ty. Hiện nay, hãng xe điện Tesla đang phát triển robot hình người; công ty tên lửa SpaceX quảng bá ý tưởng trung tâm dữ liệu quỹ đạo; còn startup trí tuệ nhân tạo xAI xây dựng các hệ thống AI mà theo Musk có thể giải quyết hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả, vấn đề của nhân loại.
“Tạo ra sự dồi dào bền vững nhờ AI và robot,” Musk nói tại đại hội cổ đông Tesla hồi tháng 11, phía sau ông là tấm biển lớn in chính cụm từ đó. “Đó là tương lai mà chúng ta đang hướng tới.”
Việc Musk thúc đẩy khái niệm “sự dồi dào bền vững” cho thấy lạc quan công nghệ ngày càng gia tăng của ông. Đây là bước ngoặt lớn so với quan điểm cách đây một thập kỷ, khi ông từng cảnh báo AI mất kiểm soát có thể hủy diệt loài người.
Khái niệm này mang lại cho Musk một sứ mệnh bao trùm cho toàn bộ hệ sinh thái doanh nghiệp của mình, đồng thời giải thích vì sao Tesla đang tìm cách chuyển trọng tâm từ xe điện, lĩnh vực đang chững lại, sang robot hình người Optimus. SpaceX, công ty vừa sáp nhập với xAI trong tháng này, tuyên bố muốn xây dựng các trung tâm dữ liệu AI ngoài không gian và căn cứ tự phát triển trên Mặt Trăng, trong bối cảnh chuẩn bị IPO có thể diễn ra sớm nhất vào tháng 6.
Robyn Denholm, Chủ tịch Tesla, nói với The New York Times rằng mục tiêu “sự dồi dào bền vững” là một phần lý do hội đồng quản trị trao cho Musk gói lương có thể biến ông thành tỷ phú nghìn tỷ đầu tiên thế giới. Theo bà, Tesla muốn tạo ra một thế giới nơi “hàng hóa và dịch vụ được sản xuất dồi dào”, qua đó nâng cao năng suất của nền kinh tế.
Tuy nhiên, không phải ai cũng tin vào tầm nhìn đó.
Alex Imas, giáo sư tại Trường Kinh doanh Booth thuộc Đại học Chicago, cho rằng Musk, người có thể hưởng lợi nhiều nhất trong một xã hội phụ thuộc vào robot và AI, chưa giải thích rõ cách phân phối lại khối tài sản tích lũy từ tiến bộ công nghệ. Nếu con người không còn làm việc để có thu nhập, cung-cầu sẽ bị đảo lộn, khiến xã hội phụ thuộc vào các công ty và lãnh đạo kiểm soát công nghệ.
“Ai sở hữu tư bản?” ông đặt câu hỏi. “Nếu chính sách không thay đổi mà năng lực sản xuất mở rộng, chúng ta sẽ không sống trong thiên đường, mà trong một địa ngục phản địa đàng nơi cầu sụp đổ”.
Musk không phản hồi yêu cầu bình luận.
Thực tế, ông không phải người đầu tiên nói về “sự dồi dào”. Thế kỷ 19, Karl Marx từng mơ về một xã hội vượt qua chủ nghĩa tư bản để hướng tới thịnh vượng chung. Năm 1930, John Maynard Keynes dự đoán tiến bộ công nghệ sẽ mang lại tuần làm việc 15 giờ. Gần đây, khái niệm này cũng xuất hiện trong “Techno-Optimist Manifesto” của quỹ Andreessen Horowitz và trong cuốn sách Abundance (2025) của Ezra Klein và Derek Thompson.
Nhưng Musk đi xa hơn. Tháng 9, Tesla công bố “Master Plan Part IV”, tuyên bố “tăng trưởng là vô hạn” và lấy khẩu hiệu “sự dồi dào bền vững”. Ông viết trên X rằng kỷ nguyên thịnh vượng sẽ bắt đầu với tăng trưởng hai chữ số trong vòng 12–18 tháng. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ông dự đoán AI và robot sẽ chấm dứt nghèo đói toàn cầu, với hàng tỷ robot nhiều hơn cả dân số loài người.
“Robot sẽ tạo ra nhiều robot và AI đến mức đáp ứng mọi nhu cầu của con người,” Musk nói. “Sẽ có sự dư thừa hàng hóa và dịch vụ đến mức bạn không còn biết phải yêu cầu gì nữa.”
Peter Diamandis, bạn thân của Musk và là người sáng lập XPrize Foundation, cho rằng Musk đang cố “nâng đáy” xã hội, hướng đến một thế giới hài hòa kiểu Star Trek , nơi mọi người đều có “thu nhập cao phổ quát” và việc tiết kiệm cho hưu trí trở nên vô nghĩa.
“Trong tương lai, việc có những nghìn tỷ phú sống trên sao Hỏa cũng không sao, miễn là 8 tỷ người trên Trái đất có chất lượng sống tuyệt vời,” Diamandis nói.
Tuy vậy, viễn cảnh đó vẫn còn xa vời. Robot Optimus của Tesla mới chỉ xuất hiện trong các sự kiện, với khả năng di chuyển hạn chế. Trung tâm dữ liệu không gian của SpaceX vẫn chỉ là ý tưởng.
Thượng nghị sĩ Bernie Sanders đặt câu hỏi: nếu con người không làm việc, ai sẽ đóng thuế để duy trì chính phủ và các chương trình xã hội? “Ai sẽ phát những tấm séc đó?” ông nói. “Có phải ông Musk sẽ quyết định mỗi người được bao nhiêu không? Điều đó sẽ vận hành thế nào?”. Những câu hỏi cho thấy giữa tầm nhìn công nghệ lạc quan và thực tế kinh tế - xã hội vẫn còn một khoảng cách rất lớn.
Theo: The NY Times, Financial Times
