Đột phá thể chế: "Đường ray" cho con tàu kinh tế tăng tốc

Thay đổi tư duy 'quản không được thì cấm'

Trong hành trình tăng trưởng, nền kinh tế muốn tăng tốc không thể chỉ dựa vào vốn, công nghệ, nhân lực hay hạ tầng. Những nguồn lực đó chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trên một hệ thống "đường ray" đủ rộng, thông thoáng và an toàn. Đường ray đó chính là thể chế.

Theo TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thay đổi toàn diện tư duy lập pháp và hành pháp. Nếu nguồn lực thể chế không được khơi thông, đây sẽ là "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Nhưng nếu cải cách thành công, thể chế sẽ trở thành "đột phá của đột phá", giải phóng các nguồn lực đang bị kìm hãm và tạo thêm động lực cho tăng trưởng. Nên vấn đề không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu luật được ban hành, mà quan trọng hơn là luật được xây dựng với tư duy nào và được thực thi ra sao. Một nền kinh tế vận động nhanh, xuất hiện liên tục những mô hình kinh doanh mới nhưng lại được quản lý bằng những quy định cứng nhắc sẽ sớm xuất hiện độ vênh giữa pháp luật và thực tiễn. Khi đó, thay vì tạo động lực, thể chế lại trở thành lực cản.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

TS Phạm Viết Thuận cho rằng cần thay đổi căn bản tư duy quản lý từ "không quản được thì cấm" sang "mở đường và quản lý theo rủi ro". Nhà nước không nên tìm cách ngăn chặn những gì chưa có tiền lệ chỉ vì chưa có quy định cụ thể, mà cần xây dựng hành lang pháp lý đủ linh hoạt, phân loại mức độ rủi ro để lựa chọn phương thức quản lý phù hợp.

Đây là sự thay đổi từ tư duy kiểm soát sang tư duy kiến tạo. Bởi trong nền kinh tế số, một sản phẩm công nghệ mới có thể xuất hiện chỉ trong vài tháng. Một mô hình kinh doanh mới có thể nhanh chóng phát triển trên phạm vi toàn cầu. Trong khi đó, quá trình xây dựng, sửa đổi một đạo luật thường cần nhiều thời gian. Nếu luôn chờ pháp luật hoàn thiện rồi mới cho phép cái mới được vận hành, nền kinh tế có nguy cơ chậm hơn chính tốc độ phát triển của thị trường. Đó là lý do cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cần được nhìn nhận như một công cụ quản lý mới.

"Với công nghệ tài chính chẳng hạn, những sản phẩm và dịch vụ tài chính mới có thể được phép thử nghiệm trong phạm vi nhất định về thời gian, quy mô, khách hàng và điều kiện hoạt động. Cơ quan quản lý qua đó có thể quan sát, đánh giá rủi ro, bảo vệ người sử dụng và thu thập dữ liệu thực tế trước khi quyết định mở rộng hoặc luật hóa. Tương tự, với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, những mô hình như năng lượng tái tạo thế hệ mới, thị trường tín chỉ carbon, sản xuất tuần hoàn hay công nghệ giảm phát thải cũng cần không gian pháp lý để thử nghiệm. Sandbox vì thế không phải là "vùng trắng" pháp luật. Đó phải là một không gian được thiết kế với những giới hạn rõ ràng, có giám sát và có trách nhiệm. Nhà nước không buông quản lý mà đang quản lý bằng một phương thức linh hoạt hơn", ông Phạm Viết Thuận nêu quan điểm.

Con tàu kinh tế muốn chạy nhanh phải có động cơ mạnh

Theo các chuyên gia, một doanh nghiệp có thể mất nhiều tháng để hoàn thành các thủ tục không tạo thêm giá trị cho sản phẩm. Một dự án có thể chậm triển khai vì phải đi qua quá nhiều tầng nấc hành chính. Một quy định thiếu rõ ràng có thể khiến doanh nghiệp phải bỏ thêm tiền thuê tư vấn, nhân sự để giải thích và phòng ngừa rủi ro. Tất cả những chi phí đó cuối cùng đều được tính vào giá thành và làm giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

ẢNH: D.H

Vì vậy TS Phạm Viết Thuận nhấn mạnh, cải cách thể chế phải đi thẳng vào những chi phí mà doanh nghiệp đang phải gánh. Thủ tục nào không còn cần thiết phải loại bỏ. Điều kiện kinh doanh nào chồng chéo phải được cắt giảm. Những quy định có thể thực hiện trên môi trường số phải được số hóa. Những khâu trung gian không tạo thêm giá trị quản lý cần mạnh dạn loại bỏ. Số hóa thủ tục hành chính còn có một tác động quan trọng khác là làm tăng tính minh bạch. Bởi khi hồ sơ được tiếp nhận, xử lý và trả kết quả trên môi trường số, doanh nghiệp có thể theo dõi tiến độ, cơ quan quản lý có thể giám sát trách nhiệm của từng khâu. Việc giảm tiếp xúc trực tiếp cũng góp phần hạn chế những khoảng trống có thể phát sinh nhũng nhiễu, tiêu cực, những chi phí không chính thức. Nhưng thể chế tốt không chỉ là thể chế tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Đó còn phải là thể chế tạo niềm tin.

TS Phạm Viết Thuận dẫn chứng, Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị đã xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là "đột phá của đột phá", yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, dứt khoát từ bỏ tư duy "không quản được thì cấm"; đồng thời xây dựng pháp luật theo hướng mở đường, khơi thông nguồn lực và tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia. Tinh thần đó đặt ra một yêu cầu rất rõ, thể chế phải đi trước một bước. Con tàu kinh tế muốn chạy nhanh phải có động cơ mạnh. Nhưng động cơ mạnh đến đâu cũng không thể phát huy nếu đường ray chật hẹp, nhiều điểm nghẽn và thiếu an toàn.

Cải cách thể chế vì thế không đơn giản là "nới lỏng quản lý", mà là nâng cấp phương thức quản lý. Nhà nước vẫn phải quản lý, nhưng quản lý bằng luật pháp minh bạch, bằng dữ liệu, bằng tiêu chuẩn và bằng quản trị rủi ro thay vì can thiệp hành chính vào mọi hoạt động. Khi doanh nghiệp được trao không gian để sáng tạo, khi người dân được tạo điều kiện phát huy nguồn lực, khi cán bộ thực thi không còn quá sợ trách nhiệm và khi nhà đầu tư có niềm tin vào sự ổn định của luật pháp, những nguồn lực đang nằm im sẽ được đưa vào vận hành. Khi đó, thể chế không còn là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" mà thực sự trở thành "đột phá của đột phá", tạo ra một hệ thống "đường ray" đủ rộng để con tàu kinh tế tăng tốc.

Giải phóng nguồn lực, thu hút dòng vốn đầu tư bền vững

TS Phạm Viết Thuận đề xuất ba yếu tố đặc biệt quan trọng để thu hút dòng vốn bền vững là sự thông thoáng, minh bạch và thượng tôn pháp luật. Bởi một môi trường thông thoáng giúp nhà đầu tư rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, nhanh chóng triển khai dự án và tham gia chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt quan trọng với các tập đoàn đa quốc gia, vốn phải tuân thủ những kế hoạch đầu tư và chuỗi sản xuất có tính toàn cầu. Một môi trường minh bạch giúp giảm chi phí không chính thức và tạo điều kiện để doanh nghiệp dự báo được chi phí, thời gian và rủi ro. Các tập đoàn lớn, đặc biệt những doanh nghiệp niêm yết trên các thị trường quốc tế, ngày càng phải tuân thủ những chuẩn mực nghiêm ngặt về quản trị và chống tham nhũng. Một môi trường thiếu minh bạch vì thế có thể trở thành rào cản đối với chính những dòng vốn mà Việt Nam muốn thu hút.

Nguyên Phó chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM, TS Đỗ Thị Loan cũng đồng tình, một thể chế thông thoáng, minh bạch có thể khơi thông nguồn lực xã hội trước hết bằng cách tạo sự yên tâm để người dân và doanh nghiệp đưa vốn, tài sản, công nghệ và ý tưởng vào đầu tư, sản xuất. Nhà đầu tư cần biết rõ mình được làm gì, phải đáp ứng điều kiện nào, hồ sơ được giải quyết trong bao lâu và quyền lợi hợp pháp được bảo vệ ra sao.

Như trong lĩnh vực bất động sản, chỉ cần một dự án vướng ở khâu xác định nghĩa vụ tài chính về đất, quy hoạch hoặc thủ tục đầu tư, nguồn vốn lớn có thể bị nằm chờ nhiều năm. Doanh nghiệp chịu chi phí vốn, nhà nước chậm thu ngân sách, còn người dân chậm được tiếp cận nhà ở và hạ tầng. Vì vậy, cải cách thể chế cần giải quyết cả quy định chồng chéo lẫn tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng một cách khác nhau.

Dòng vốn đầu tư bền vững tìm đến nơi có chính sách ổn định, thông tin công khai và thủ tục có thể dự liệu. Minh bạch trong tiếp cận đất đai, lựa chọn nhà đầu tư, xác định nghĩa vụ tài chính và tiến độ giải quyết hồ sơ sẽ giúp doanh nghiệp cạnh tranh bằng năng lực thực chất. Nên thước đo quan trọng của cải cách là một dự án đủ điều kiện được triển khai nhanh hơn bao nhiêu, chi phí tuân thủ giảm thế nào và niềm tin của nhà đầu tư được củng cố ra sao. Khi làm được điều đó, thể chế mới thực sự trở thành "hệ thống đường ray" cho kinh tế tăng tốc.

"Còn thượng tôn pháp luật là nền tảng của niềm tin đầu tư. Khi tranh chấp xảy ra, nhà đầu tư cần biết rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình được bảo vệ thông qua những cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch, công bằng và có thể dự đoán. Dòng vốn bền vững không phải dòng vốn đến rồi đi. Đó là dòng vốn ở lại, tái đầu tư, mở rộng sản xuất, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế bản địa. Bởi vậy, cạnh tranh thu hút đầu tư ngày nay không chỉ là cạnh tranh về đất đai, lao động hay ưu đãi thuế. Đó còn là cạnh tranh về chất lượng thể chế", TS Đỗ Thị Loan nhấn mạnh và lưu ý, một vấn đề khác cũng cần được giải quyết là tâm lý sợ trách nhiệm trong bộ máy thực thi. Nếu cán bộ chỉ chọn phương án an toàn nhất để tránh sai phạm, trong khi đổi mới luôn tiềm ẩn rủi ro, thì rất khó có những quyết định đột phá. Một chính sách có thể được thiết kế tốt nhưng khi xuống đến cơ sở lại bị chậm vì không ai muốn là người quyết định đầu tiên. Nên cần có cơ chế pháp lý rõ ràng để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, nhất là trong những lĩnh vực mới mà pháp luật chưa kịp hoàn thiện.

Tuy nhiên, bà Loan cũng khuyến nghị, bảo vệ cán bộ đổi mới không có nghĩa là miễn trách nhiệm cho mọi sai phạm. Pháp luật phải phân định rõ giữa hành vi cố ý vi phạm, vụ lợi với rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện một quyết định đổi mới vì lợi ích chung. Người lợi dụng chính sách để trục lợi phải bị xử lý; người thực hiện đúng thẩm quyền, đúng mục tiêu và chấp nhận rủi ro hợp lý trong quá trình thử nghiệm cần được bảo vệ. Nếu không có ranh giới này, rất khó hình thành một bộ máy dám hành động.

Nhìn ở góc độ kinh tế, cải cách thể chế còn tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khi thủ tục được rút ngắn, vốn được đưa vào sản xuất nhanh hơn. Khi quy định rõ ràng, doanh nghiệp giảm chi phí phòng ngừa rủi ro. Khi quyền tài sản và hợp đồng được bảo đảm, nhà đầu tư có động lực bỏ vốn dài hạn. Cùng một lượng vốn nhưng nếu được phân bổ nhanh hơn, đúng chỗ hơn và ít bị "kẹt" trong thủ tục hơn thì có thể tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn. Đây chính là một trong những con đường để cải thiện hiệu suất sử dụng vốn và tạo dư địa cho tăng trưởng. Vì vậy, cải cách thể chế không chỉ là câu chuyện của các cơ quan lập pháp hay hành pháp. Đó là câu chuyện về năng suất của cả nền kinh tế.

//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; } function tnDetailInsertMidArticleWidget(rootSelector, widgetId) { var root = document.querySelector(rootSelector); if (!root) return null; var contentRoot = root.querySelector('[data-role="content"]') || root; var blocks = Array.from(contentRoot.children).filter(function (el) { if (el.id === widgetId) return false; if (el.hasAttribute('data-check-position')) return false; if (el.hasAttribute('data-type')) return false; if (/^(SCRIPT|STYLE|TEMPLATE|LINK|NOSCRIPT)$/.test(el.tagName)) return false; if (el.tagName === 'P' && !el.textContent.trim()) return false; return el.getClientRects().length > 0; }); if (!blocks.length) return null; var rootRect = contentRoot.getBoundingClientRect(); var idx; if (rootRect.height > 0) { var midY = rootRect.top + rootRect.height / 2; for (idx = 0; idx < blocks.length; idx++) { if (blocks[idx].getBoundingClientRect().bottom >= midY) break; } if (idx >= blocks.length) idx = blocks.length - 1; } else { idx = Math.floor(blocks.length / 2); } var target = blocks[idx]; var isMedia = target.tagName === 'FIGURE' || target.classList.contains('VCSortableInPreviewMode'); var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = widgetId; contentRoot.insertBefore(newDiv, isMedia ? target : target.nextSibling); return newDiv; } function tnOnReady(fn) { if (document.readyState !== 'loading') fn(); else document.addEventListener('DOMContentLoaded', fn, { once: true }); } (function () { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var pernewDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'tn_detail_foryou1_pc_per'); if (!pernewDiv) return; loadJsAsync('https://js.aiservice.vn/rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js', function(){}, function() { window.boxTNRecs.err.push('rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js'); }); }); })(); (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var newDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'taboola-mid-article-widget'); if (!newDiv) return; window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); }); })();