Zimbabwe từ lâu đã trở thành ví dụ điển hình cho sự thất bại trong quản lý kinh tế vĩ mô. Hình ảnh những bao tải tiền, thậm chí cả xe cút kít đầy tiền chỉ để mua vài ổ bánh mì đã ám ảnh cả thế giới khi quốc gia châu Phi này rơi vào siêu lạm phát cuối thập niên 2000.
Hơn một thập kỷ sau, những ký ức ấy vẫn chưa phai nhạt và người dân Zimbabwe một lần nữa phải đối diện với cảnh đồng tiền mất giá nghiêm trọng, bất chấp việc chính phủ đã thay đổi đồng nội tệ nhiều lần.
Nỗi đau lạm phát
Nền kinh tế Zimbabwe, từng là một trong những quốc gia giàu có nhất châu Phi, đã suy sụp do nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là việc chính phủ in tiền vô tội vạ để tài trợ cho chi tiêu công. Chính sách cải cách ruộng đất không hiệu quả và nạn tham nhũng tràn lan đã làm tê liệt ngành nông nghiệp, vốn là xương sống của nền kinh tế.
Sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa cung và cầu tiền tệ đã đẩy lạm phát lên những con số không tưởng, với đỉnh điểm năm 2008 là 500 tỷ phần trăm. Để dễ hình dung, giá cả hàng hóa tăng gấp đôi chỉ sau 25 giờ, biến tiền tiết kiệm của người dân thành những mẩu giấy vô giá trị, đẩy đồng đô la Zimbabwe trở thành một trong những đồng tiền vô dụng nhất trong lịch sử hiện đại.
Tiền mất giá quá nhanh đến mức người dân cần mang theo "bao tải tiền" hay "xe kéo tiền" để mua đồ thiết yếu như bánh mì. Có người kể rằng họ mang lương 1 tỷ Zimbabwe dollar đến ngân hàng và khi ra đến siêu thị thì tiền đã không đủ mua vé xe buýt, phải đi bộ nhiều giờ về nhà.
Tờ 100 ngàn tỷ dollar Zimbabwe khi đó trở thành biểu tượng của khủng hoảng vì nhiều số 0 nhưng chúng gần như vô dụng.
Sự mất giá của đồng tiền đã phá hủy hệ thống kinh tế một cách triệt để. Các doanh nghiệp không thể hoạt động khi giá cả thay đổi theo từng phút, dẫn đến làn sóng phá sản hàng loạt và tỉ lệ thất nghiệp lên đến hơn 90%. Thị trường hàng hóa trở nên hỗn loạn, việc trao đổi hàng hóa thay thế cho tiền tệ trở nên phổ biến.
Sau đó, đất nước buộc phải chấp nhận USD làm phương tiện giao dịch chính, và năm 2024, chính phủ tung ra đồng ZiG (Zimbabwe Gold), được tuyên bố là "được bảo đảm bằng vàng và ngoại tệ mạnh" với hy vọng khôi phục niềm tin.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy ZiG nhanh chóng mất giá. Chỉ trong vòng vài tháng, tỷ giá từ mức 13,6 ZiG đổi 1 USD đã rơi xuống khoảng 27 theo tỷ giá chính thức, trong khi thị trường chợ đen giao dịch ở mức gần 50 ZiG đổi 1 USD. Năm 2025, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) dự báo lạm phát của Zimbabwe quanh mức 85–92%, trở thành gánh nặng kinh tế thường trực, một lần nữa đưa quốc gia này trở thành tâm điểm của bất ổn tiền tệ.
Cụ thể, theo số liệu từ Zimstat, trong tháng April 2025, lạm phát năm trên năm ở mức 85,7% theo đồng nội tệ mới (ZiG). Một báo cáo khác từ Equity Axis cho biết, tính đến tháng 5/2025, lạm phát được ghi nhận là 92,1%, chủ yếu do giá thực phẩm và đồ uống tăng mạnh.
Hãng tin Reuters cho hay Lạm phát tăng mạnh chịu tác động từ giá thực phẩm và nhà ở cao, trong khi đồng USD vẫn phổ biến trong thanh toán. Tỷ giá ZiG không ổn định, giảm khoảng 49–50% so với thời điểm ra mắt, và thị trường chợ đen hoạt động mạnh với mức chênh lệch lớn so với tỷ giá chính thức.
Điều trớ trêu là một số quy định pháp lý (như bãi bỏ một số điều luật kiểm soát giá) đã khiến giá theo ZiG trở nên thị trường hơn, nhưng cũng khiến đồng tiền này mất giá nhanh.
Mặc dù Ngân hàng Dự trữ Zimbabwe (RBZ) giữ lãi suất chính sách ở mức 35% vào đầu năm 2025 và kiểm soát lạm phát hàng tháng khoảng 0,5% tính theo ZiG vào cuối năm 2024 nhưng tình hình vẫn chưa hồi phục hoàn toàn, nhất là khi người dân chưa quên cuộc khủng hoảng 2008.
Lịch sử có lặp lại?
Thế rồi lịch sử lại đang lặp lại với nền kinh tế lệch chuẩn và sự bùng nổ của thị trường phi chính thức.
Đồng tiền mất giá khiến doanh nghiệp khó định giá sản phẩm, chi phí sản xuất leo thang, chuỗi cung ứng chính thống đứt gãy. Những cửa hàng, siêu thị truyền thống ngày càng khó tồn tại, trong khi các chợ đêm tự phát và thị trường phi chính thức trở thành nơi giao dịch phổ biến. Nguyên nhân chính là những cửa hàng truyền thống này không cạnh tranh nổi với chợ đêm tự phát, nơi vận hành thấp chi phí và chấp nhận USD để bán hàng hóa bình dân.
Người dân không còn tin vào khả năng giữ giá trị của đồng ZiG, họ đổi tiền ngay lập tức sang hàng hóa thiết yếu như gạo, bột mì, đường hoặc tìm cách tích trữ USD.
Hệ quả là hơn 80% lực lượng lao động của Zimbabwe rơi vào nền kinh tế phi chính thức. Điều này giúp người dân cầm cự qua ngày, nhưng đồng thời cũng khiến nhà nước thất thu thuế, suy yếu năng lực điều hành và làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn.
Khi đồng nội tệ mất giá quá nhanh, tiền lương của người lao động trở thành vô nghĩa chỉ sau vài tuần, thậm chí vài ngày. Người dân không thể tiết kiệm, lương hưu và tiền gửi bốc hơi chỉ trong chớp mắt. Nhiều gia đình buộc phải sống dựa vào kiều hối từ người thân ở nước ngoài hoặc chấp nhận đổi chác bằng hàng hóa. Tâm lý bất an và tuyệt vọng lan rộng, làm suy giảm niềm tin vào chính phủ và tương lai kinh tế đất nước.
Những người từng có tài sản, có tiền tiết kiệm đã trở nên nghèo khó chỉ sau một đêm. Tiền lương của họ không đủ để mua những nhu yếu phẩm cơ bản nhất, buộc họ phải tìm mọi cách để tồn tại, từ việc đổi tiền chợ đen đến việc chấp nhận lương bằng hàng hóa hoặc ngoại tệ. Cuộc sống bấp bênh, đói nghèo và thiếu thốn đã trở thành một nỗi ám ảnh thường trực.
Trong bức tranh ấy, Zimbabwe không chỉ đối mặt với một cuộc khủng hoảng tiền tệ, mà còn với một cuộc khủng hoảng niềm tin. Bất ổn kinh tế kéo dài nuôi dưỡng vòng xoáy nghèo đói, khiến khả năng phục hồi trở nên mong manh và nền tảng xã hội bị bào mòn từng ngày.
Báo cáo của UNICEF và Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cho thấy hơn một phần ba dân số phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực vào đầu năm 2025.
Câu chuyện Zimbabwe không chỉ là vấn đề của một quốc gia châu Phi xa xôi. Nó là bài học đắt giá cho bất kỳ nền kinh tế nào khi chính sách tiền tệ mất kiểm soát, khi niềm tin của người dân vào đồng nội tệ bị xói mòn. Một khi đồng tiền không còn giữ được chức năng cơ bản là thước đo giá trị và phương tiện trao đổi, xã hội sẽ rơi vào hỗn loạn.
Zimbabwe đã thử tái khởi động nhiều lần với đồng tiền mới, nhưng thất bại trong việc khôi phục niềm tin khiến mọi nỗ lực trở thành vòng luẩn quẩn. Và chính người dân — những người phải mang bao tải tiền đi chợ, những người mất hết tích lũy cả đời — đang là nạn nhân đau đớn nhất của cuộc khủng hoảng này.
*Nguồn: Reuters, Fortune, BI
