Mọi chuyện bắt đầu khi Trung Quốc công bố kiểm soát xuất khẩu đất hiếm - nhóm kim loại chiến lược được sử dụng trong sản xuất chip, thiết bị điện tử và vũ khí. Ngay sau đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ áp thêm 100% thuế lên hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, coi đây là biện pháp trả đũa.
Phản ứng trước động thái này, người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc cáo buộc Mỹ đang thể hiện “một tiêu chuẩn kép kinh điển”, cho rằng Washington luôn phóng đại khái niệm “an ninh quốc gia” để siết kiểm soát xuất khẩu và áp đặt các biện pháp trừng phạt đơn phương đối với Bắc Kinh.
Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định: “Lập trường của Trung Quốc về chiến tranh thương mại là nhất quán: Chúng tôi không muốn, nhưng cũng không sợ. Những lời đe dọa về thuế quan cao không phải là cách đúng đắn để đối xử với Trung Quốc”.
Không dừng ở đó, chỉ vài giờ sau khi công bố kiểm soát đất hiếm, Trung Quốc tiếp tục áp phí mới với tàu Mỹ cập cảng từ ngày 14/10, phản ứng lại việc Washington áp mức phí tương tự với tàu Trung Quốc vào cùng ngày.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Mỹ chỉ chiếm 0,1% sản lượng đóng tàu toàn cầu, trong khi Trung Quốc nắm hơn 53% - cho thấy Bắc Kinh có lợi thế đáng kể trong cuộc đối đầu này.
Bộ Thương mại Trung Quốc gọi động thái trên là “biện pháp phòng thủ bị động cần thiết”, đồng thời cáo buộc Mỹ “làm tổn hại nghiêm trọng bầu không khí đối thoại kinh tế và thương mại giữa hai nước”.
Trung Quốc nói gì để bảo vệ việc siết xuất khẩu đất hiếm?
Theo Bắc Kinh, biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm hoàn toàn hợp pháp theo luật quốc tế và nhằm “bảo vệ hòa bình thế giới, ổn định khu vực trong bối cảnh môi trường an ninh toàn cầu biến động”.
Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% nguồn cung đất hiếm toàn cầu và các quy định mới không chỉ áp dụng cho nguyên liệu thô, mà còn cho quyền sở hữu trí tuệ và công nghệ chế biến liên quan. Doanh nghiệp nước ngoài sẽ phải xin giấy phép xuất khẩu nếu sản phẩm chứa hơn 0,1% đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc, hoặc được sản xuất bằng công nghệ khai thác, tinh luyện hay tái chế của nước này.
Bắc Kinh khẳng định đây không phải là lệnh cấm xuất khẩu, mà là biện pháp quản lý có chọn lọc. Những hồ sơ đáp ứng yêu cầu vẫn sẽ được phê duyệt và chính phủ Trung Quốc “đã đánh giá kỹ tác động lên chuỗi cung ứng toàn cầu, tin tưởng ảnh hưởng sẽ ở mức rất hạn chế”.
Cờ Trung Quốc và Hoa Kỳ được in trên giấy trong hình minh họa này chụp ngày 27/1/2022.
Phản ứng của Mỹ và phương Tây ra sao?
Phía Mỹ tỏ ra bất ngờ với lệnh kiểm soát mới. Đại diện Thương mại Mỹ Jamison Greer cho biết Washington không được thông báo trước và chỉ phát hiện thông tin từ các nguồn công khai. “Ngay khi biết, chúng tôi đã liên hệ để trao đổi, nhưng phía Trung Quốc từ chối,” ông Greer nói trên Fox News, gọi động thái của Bắc Kinh là “một cuộc giành quyền lực”.
Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Trung Quốc cũng cảnh báo hàng loạt đơn xin cấp phép xuất khẩu đang bị ùn ứ, khiến chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu thêm phức tạp.
Đáp lại, ông Trump tuyên bố áp thêm thuế 100% lên hàng hóa Trung Quốc từ 1/11, đồng thời sẽ siết kiểm soát xuất khẩu mọi phần mềm quan trọng. Ông viết trên mạng xã hội rằng “không thể để Trung Quốc nắm quyền kiểm soát thế giới bằng chính sách đất hiếm”.
Đối thoại Mỹ - Trung liệu còn cơ hội hạ nhiệt?
Trong năm nay, hai bên đã nối lại đàm phán thương mại sau nhiều năm gián đoạn. Các cuộc gặp tại Geneva (tháng 5), London (tháng 6) và Stockholm (tháng 7) đã đạt được một số tiến triển, đặc biệt là thỏa thuận sơ bộ về việc tách TikTok khỏi công ty mẹ Trung Quốc.
Gần đây nhất, Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã điện đàm vào ngày 19/9, thống nhất sẽ gặp bên lề Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) cuối tháng 10 tại Hàn Quốc. Tuy nhiên, ông Trump đã dọa hủy cuộc gặp sau khi Trung Quốc siết thêm kiểm soát đất hiếm, khiến triển vọng đối thoại thêm mờ mịt.
Dù vậy, Bắc Kinh vẫn giữ im lặng về các cuộc gặp sắp tới. Ông Trump cho biết ông có kế hoạch thăm Trung Quốc đầu năm sau và phía Trung Quốc cũng dự kiến đáp lễ bằng chuyến thăm Mỹ sau đó.
