Nghiên cứu gần đây - "Đạt được giao thông không phát thải với nhiều phương tiện di chuyển hơn và ít khai thác mỏ hơn" của Viện Khí hậu và Cộng đồng Mỹ (CCI) cho thấy quá trình chuyển đổi sang xe điện tại Mỹ có thể đòi hỏi lượng lithium gấp ba lần so với sản lượng hiện nay của toàn bộ thị trường toàn cầu.
Điều này kéo theo nguy cơ thiếu nước không cần thiết, chiếm dụng đất của người bản địa và phá hủy hệ sinh thái trong và ngoài biên giới quốc gia.
Theo Guardian, báo cáo cảnh báo rằng nếu Mỹ không giảm sự phụ thuộc vào ô tô trong các đô thị và thị trấn, thì việc chuyển sang xe điện dùng pin lithium vào năm 2050 có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng môi trường – xã hội liên quan đến khai thác mỏ, thậm chí đe dọa mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C.
Ngược lại, các chính sách tham vọng như đầu tư mạnh vào giao thông công cộng, phát triển đô thị thân thiện với người đi bộ và đẩy mạnh tái chế pin có thể giúp giảm hơn 90% nhu cầu lithium bổ sung vào năm 2050.
Nhận thức về “vàng trắng” lithium
Nhu cầu toàn cầu đối với lithium – còn gọi là “vàng trắng” – được dự báo sẽ tăng hơn 40 lần vào năm 2040, chủ yếu do làn sóng xe điện.
Song song với đó, các cuộc biểu tình và kiện tụng nhằm phản đối khai thác lithium tại Mỹ đang gia tăng, phản ánh lo ngại về tác động môi trường, xã hội và căng thẳng địa chính trị trong chuỗi cung ứng.
Thói quen sử dụng ô tô cá nhân của người Mỹ, đặc biệt là xe cỡ lớn, cùng mô hình đô thị và ngoại ô trải rộng khiến việc di chuyển phụ thuộc mạnh vào xe hơi.
Điều này làm cho quá trình chuyển đổi sang xe điện tại Mỹ có tác động mang tính toàn cầu.
Theo nghiên cứu, dù theo kịch bản nào, Mỹ vẫn có thể đạt mục tiêu giao thông không phát thải vào năm 2050.
Tuy nhiên, tốc độ chuyển đổi và mức độ công bằng xã hội sẽ phụ thuộc vào số lượng xe, kích thước pin và cách tổ chức hệ thống giao thông trong tương lai.
Nhà nghiên cứu Thea Riofrancos nhận định rằng việc giữ nguyên hiện trạng có thể dễ về mặt chính trị, nhưng không phải là cách nhanh nhất để giảm phụ thuộc vào ô tô hay đảm bảo công bằng carbon.
Bà cho rằng quá trình điện khí hóa có thể chỉ thay đổi phương tiện, hoặc trở thành cơ hội tái thiết đô thị và giao thông theo hướng công bằng hơn.
Đại diện Quỹ Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên tại Argentina, ông Pía Marchegiani, cũng nhấn mạnh báo cáo đã chỉ ra khả năng xây dựng một tương lai giảm khai thác khoáng sản, hạn chế tác động tiêu cực lên các cộng đồng sống gần mỏ lithium.
Du khách có thể thấy một tấm biển phản đối việc khai thác lithium khi tham quan cánh đồng muối Salinas Grandes. Ảnh: Getty
Xe điện và áp lực lên lithium
Giao thông vận tải hiện là nguồn phát thải carbon lớn nhất tại Mỹ và là lĩnh vực duy nhất vẫn đang gia tăng khí thải. Điều này khiến việc loại bỏ nhanh xe chạy xăng và diesel trở thành ưu tiên cấp thiết trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.
Chiến lược của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden hướng tới mục tiêu giao thông không phát thải vào năm 2050, tập trung vào giao thông công cộng và quy hoạch đô thị.
Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực và thông điệp chính sách hiện vẫn ưu tiên việc chuyển từ xe xăng sang xe điện thay vì thay đổi thói quen di chuyển.
Xu hướng này đang tạo ra kết quả rõ rệt: Dự báo đến năm 2030, hơn một nửa doanh số ô tô tại Mỹ sẽ là xe điện, trong khi nhiều bang như New York và California đã ban hành lộ trình loại bỏ xe chạy xăng.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở lithium – thành phần cốt lõi của pin xe điện.
Xe điện hiện là nguồn tiêu thụ lithium lớn nhất, trong khi hoạt động khai thác loại kim loại này vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường, xã hội và chuỗi cung ứng.
Nếu người Mỹ tiếp tục mô hình sử dụng ô tô hiện tại, đến năm 2050 riêng nước này có thể cần lượng lithium gấp ba lần toàn bộ sản lượng toàn cầu hiện nay, gây áp lực nghiêm trọng lên nước, thực phẩm, đa dạng sinh học và quyền của người bản địa.
Mẫu xe GM Hummer EV tại triển lãm ô tô quốc tế Bắc Mỹ ở Detroit, Michigan, vào tháng 9/2022. Ảnh: Getty
Những kịch bản chuyển đổi khác nhau
Báo cáo “Đạt được giao thông không phát thải với nhiều phương tiện di chuyển hơn và ít khai thác mỏ hơn” đã xây dựng một mô hình so sánh các kịch bản chuyển đổi khác nhau, dựa trên các yếu tố như số lượng xe cá nhân, kích thước pin, mật độ đô thị, giao thông công cộng và tái chế pin.
Kết quả cho thấy, dù theo kịch bản nào, Mỹ vẫn cần khai thác thêm lithium để đạt mục tiêu không phát thải vào năm 2050. Tuy nhiên, mức độ khai thác phụ thuộc trực tiếp vào các quyết định chính sách hiện tại.
Trong kịch bản tối ưu nhất – với đô thị mật độ cao, giao thông công cộng phát triển mạnh, tái chế hiệu quả và hạn chế kích thước pin – nhu cầu lithium có thể giảm tới 92% so với hiện tại.
Ngay cả khi không thể loại bỏ hoàn toàn phụ thuộc vào ô tô, việc tăng mật độ đô thị và đầu tư giao thông công cộng vẫn có thể giúp giảm từ 18% đến 66% nhu cầu lithium tích lũy. Việc giới hạn kích thước pin riêng lẻ cũng có thể giảm tới 42%.
Phần giảm mạnh nhất đến từ thay đổi cách con người di chuyển: ít phụ thuộc ô tô hơn, tăng đi bộ, xe đạp và phương tiện công cộng. Tiếp theo là tối ưu kích thước xe và đẩy mạnh tái chế pin.
Các mô hình này không chỉ mang tính lý thuyết. Nhiều thành phố trên thế giới đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào ô tô để cải thiện chất lượng không khí và an toàn giao thông.
Tại Paris, lượng sử dụng xe hơi giảm gần 30% giai đoạn 2001–2015, trong khi tại London con số này giảm gần 40%.
Theo nhà nghiên cứu Kira McDonald, việc giảm số lượng xe không đồng nghĩa với hy sinh chất lượng sống
Ngược lại, nếu thay đổi chính sách và hạ tầng, các phương tiện thay thế có thể trở nên an toàn, nhanh và tiện lợi hơn ô tô cá nhân.
Ông Joe Biden tại nhà máy GM Factory Zero ở Michigan năm 2021. Ảnh: Dominick
Tác động môi trường và xã hội của khai thác lithium
Lithium phân bố rộng trên thế giới nhưng hiện 95% sản lượng tập trung ở Australia, Chile, Trung Quốc và Argentina. Nhiều mỏ mới đang được phát hiện tại Mexico, Mỹ, Đức, Kazakhstan, Congo và Mali.
Dù là ngành mới nổi, khai thác lithium gây nhiều tác động tiêu cực: ô nhiễm đất và nước, phá vỡ hệ sinh thái, xâm phạm quyền của cộng đồng bản địa và nông thôn. Hơn một nửa sản lượng hiện nay diễn ra tại các khu vực khan hiếm nước, khiến nguy cơ khủng hoảng tài nguyên ngày càng nghiêm trọng hơn.
Tại Mỹ, chỉ có một mỏ lithium nhỏ ở Nevada đang hoạt động, nhưng hơn 50 dự án mới đang được phát triển, trong đó có dự án Thacker Pass gây tranh cãi vì lo ngại môi trường và thiếu tham vấn cộng đồng bản địa.
Tại Chile và Argentina, tình trạng thiếu nước, ô nhiễm đất và xung đột xã hội gia tăng do hoạt động khai thác mở rộng và thiếu sự đồng thuận từ cộng đồng địa phương.
Theo các chuyên gia, nhu cầu lithium sẽ tiếp tục tăng nhanh trong khi nguồn cung có thể thiếu hụt trong 5–10 năm tới. Đây là giai đoạn quan trọng cho quá trình khử carbon toàn cầu.
Giá pin lithium – bộ phận đắt nhất của xe điện – đã tăng do nhu cầu vượt cung. Trong bối cảnh đó, việc sử dụng pin nhỏ hơn có thể giúp giảm chi phí chuyển đổi năng lượng.
Đồng thời, mở rộng giao thông công cộng không chỉ giảm phát thải mà còn cải thiện an toàn, chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.
Đại diện Earthworks, bà Payal Sampat, nhấn mạnh rằng các phát hiện này cần thúc đẩy chính sách đầu tư mạnh hơn vào hệ thống giao thông công cộng để giảm ô nhiễm, tăng công bằng xã hội và đảm bảo khả năng tiếp cận di chuyển cho mọi người.
