Việt Nam là một trong ba quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Năm 2024, nước ta xuất khẩu hơn 9 triệu tấn gạo, kim ngạch đạt gần 5,7 tỷ USD. Tuy nhiên, trong chuỗi ngành hàng tỷ USD vẫn tồn tại nhiều bất cập dẫn đến giá cả bấp bênh, nhiều thời điểm xảy ra tình trạng tranh mua tranh bán...
Để khắc phục tình trạng trên, đồng thời thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu gạo bền vững, phù hợp với yêu cầu thị trường và hài hòa lợi ích các bên, Bộ Công Thương đã xây dựng và đang lấy ý kiến góp ý Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 107/2018/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo và Nghị định 01/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 107 (gọi tắt là Dự thảo).
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng một số quy định trong Dự thảo chưa hợp lý, làm tăng chi phí và gây áp lực về vốn cho các thương nhân mới.
Cụ thể, Điều 1.1 Dự thảo (sửa đổi Điều 4.2 Nghị định 107) quy định thương nhân xuất khẩu gạo phải sở hữu kho chứa thóc, gạo. Điều này có nghĩa, doanh nghiệp sẽ không được phép thuê kho chứa như hiện hành.
Theo VCCI, mục tiêu chính của điều kiện về kho là để xác định năng lực vận hành, đảm bảo doanh nghiệp có nơi dự trữ thóc gạo. Việc sở hữu hay thuê kho đều có thể đáp ứng mục tiêu này, miễn là kho đạt tiêu chuẩn. Còn đi thuê hay sở hữu kho là quyền tự do kinh doanh, phù hợp với nguyên tắc của nền kinh tế thị trường.
Đồng thời, điều này có thể ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, từ đó ảnh hưởng đến thu nhập của người nông dân và tính bền vững của chuỗi giá trị lúa gạo.
VCCI cũng phản biện quan điểm của cơ quan soạn thảo rằng doanh nghiệp thuê kho không phải đầu tư chi phí ban đầu, nên có lợi thế cạnh tranh về giá. Theo VCCI, chi phí thuê kho cũng là chi phí đầu vào và đều được tính vào giá thành sản phẩm, không thể coi đó là lợi thế cạnh tranh không lành mạnh.
“Nếu không có dấu hiệu cạnh tranh không lành mạnh thì sự chênh lệch về giá thành giữa doanh nghiệp sở hữu và thuê kho là bình thường trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước không nên can thiệp”, VCCI nhấn mạnh và đề nghị bỏ quy định doanh nghiệp kinh doanh gạo xuất khẩu buộc phải có kho chứa thóc, gạo.
Tương tự, Điều 1.7 Dự thảo (sửa đổi Điều 12 Nghị định 107) quy định thương nhân mới phải đảm bảo dự trữ tối thiểu 1.250 tấn gạo sau 45 ngày được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh và duy trì cho đến khi có hoạt động xuất khẩu thực tế.
Theo VCCI, quy định này có thể khiến doanh nghiệp mới lúng túng, vì trong giai đoạn chưa ký được hợp đồng xuất khẩu, việc buộc phải nhập và dự trữ gạo với số lượng lớn sẽ gây áp lực về vốn, chi phí bảo quản, lưu kho, từ đó gia tăng chi phí không cần thiết.
Thậm chí, doanh nghiệp có thể bị động trong hoạt động thu mua gạo do không thể xác định chính xác thời điểm được cấp giấy phép.
Cơ quan soạn thảo giải trình, nếu thương nhân chỉ thu mua khi ký được hợp đồng xuất khẩu, có thể dẫn đến hiện tượng cạnh tranh thu mua, ảnh hưởng đến giá giá gạo nội địa; hoặc ngược lại, không tổ chức thu mua vào mùa vụ ảnh hưởng đến lợi nhuận của người nông dân.
Tuy nhiên, theo VCCI, nếu tình trạng này chỉ xảy ra với thương nhân mới thì không đủ gây ảnh hưởng lớn, nông dân vẫn có thể bán cho các thương nhân khác. Còn nếu xuất hiện ở phần lớn thương nhân, quy định này không giải quyết được vấn đề.
Do đó, VCCI đề nghị bỏ quy định dự trữ tối thiểu 1.250 tấn gạo đối với thương nhân mới.
Ngoài ra, VCCI cũng đề nghị thay đổi quy định về thu hồi giấy phép xuất khẩu gạo trong trường hợp Bộ Công Thương không nhận báo cáo về duy trì mức dự trữ lưu thông sau 45 ngày kể từ khi có văn bản đôn đốc. Thay vào đó, chỉ nên xử phạt vi phạm hành chính, trường hợp cần thiết có thể sử dụng mức phạt cao.
Đối với quy định cấm ủy thác xuất khẩu gạo, VCCI đề nghị bãi bỏ.
Hiện có nhiều doanh nghiệp sản xuất ra gạo đạt tiêu chuẩn xuất khẩu nhưng không đủ điều kiện để được cấp phép do các tiêu chí khắt khe. Việc cho phép ủy thác sẽ tạo điều kiện để họ tiếp cận thị trường quốc tế, đồng thời tránh để đơn hàng bị “chuyển hướng” sang các nước có điều kiện kinh doanh thông thoáng hơn như Campuchia, Thái Lan.
Từ đó, ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu gạo Việt Nam, thậm chí nhiều doanh nghiệp có nguy cơ đóng cửa.
Trong khi, việc ủy thác xuất khẩu lại hoàn toàn phù hợp với Luật Thương mại và các văn bản hướng dẫn vì sản phẩm gạo không thuộc danh mục hàng hóa cấm xuất, tạm ngừng xuất khẩu.
VCCI nhấn mạnh, việc sửa đổi các quy định về kinh doanh xuất khẩu gạo cần quán triệt tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết 68, bảo đảm tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, cạnh tranh theo cơ chế thị trường và hạn chế tối đa chi phí tuân thủ không cần thiết cho doanh nghiệp.
