Tại thôn Lương Sơn, xã Vân Hòa có 3 cây đỏ được công nhận Cây di sản Việt Nam, gồm 1 cây khoảng 210 năm tuổi tại vườn đỏ Bà Mười, 1 cây khoảng 200 năm tuổi tại vườn đỏ Bốn Cư và 1 cây khoảng 100 năm tuổi tại vườn đỏ Bốn Phương.
Những cây đỏ cổ thụ có tán rộng, thân lớn, mang dấu tích thời gian và được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Cây đỏ khoảng 200 năm tuổi tại Vườn đỏ Bốn Cư. Ông Nguyễn Văn Cư, chủ khu vườn, cho biết cây đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ và được cha ông giữ lại khi khai hoang đất trồng trọt. Cây được giữ lại để lấy bóng mát, hái quả và như một sản vật gắn với vùng đất này.
Còn bà Nguyễn Thị Kim Hùng (81 tuổi, chủ vườn đỏ Bà Mười) cho hay đang vào mùa đỏ chín (từ tháng 7 - 9 âm lịch), hằng ngày có nhiều khách đến tham quan vườn. Du khách rất thích khi vừa ngắm hàng ngàn chùm trái đỏ mọc chi chít từ dưới gốc lên tới đọt cây cao hơn 5m và được thưởng thức trái đỏ tại vườn.
Những năm gần đây, xã Vân Hòa được nhiều du khách tìm đến khám phá, check-in vào mùa đỏ chín.
Theo UBND xã Vân Hòa, thôn Lương Sơn hiện có hơn 650 cây đỏ, trong đó nhiều cây có tuổi đời từ 50 - 99 năm và 8 cây có tuổi trên 100 năm.
Ngoài 3 cây đỏ trở thành Cây di sản Việt Nam thì còn có cây cộng (cây sui). Cây có tuổi đời trên 300 năm. Cây có chu vi gốc khoảng 11 m, đường kính thân khoảng 1,2 m (tại độ cao 1,3 m); hệ rễ nhô lên mặt đất, thân thẳng và đang sinh trưởng tốt. Không chỉ có giá trị về sinh học, cây còn gắn với những câu chuyện về quá trình khai phá, lập làng và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân Vân Hòa.
Các bậc cao niên trong làng kể, trong suốt hàng trăm năm khai hoang, lập nghiệp, người dân giữ lại cây cộng bởi đây là loài cây rừng tự nhiên quý hiếm, nhựa cây từng được người xưa sử dụng trong việc chế tạo tên săn bắn. Dưới gốc cây cộng có miếu thờ Thiên Y A Na, mặc dù qua thời gian và chiến tranh, công trình không còn nguyên vẹn nhưng đây vẫn là không gian tín ngưỡng của người dân địa phương. Những câu chuyện ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần tạo nên giá trị văn hóa đặc biệt của cây cổ thụ giữa khu dân cư.
Theo ông Lê Quốc Nam, Bí thư Chi bộ thôn Vân Hòa, khi được cộng đồng gìn giữ, những cây cổ thụ không còn đơn thuần là tài nguyên thiên nhiên mà trở thành những “nhân chứng sống” của lịch sử làng quê.
if (pageSettings.allow3rd) admicroAD.unit.push(function () { admicroAD.show('admzonek1fs4xky') });Theo người dân địa phương, cây đỏ còn có những tên gọi khác là trái dâu đất , trái dâu da hoặc trái chua. Đây là một loại cây rừng thường gắn liền với cuộc sống của người dân miền núi và được coi là biểu tượng cho sự sung túc, đủ đầy.
Vào cuối tháng Chạp, trên các thân cây nổi lên từng ụ rồi từ đó nhô ra các chùm trái nhỏ màu xam xám, rồi lớn dần. Theo thời gian, chúng thành chùm hoa bé xíu đậu thành các chùm trái nhỏ sai chi chít.
Nhiều tháng sau, các chùm đỏ lớn dần lên và chuyển sang màu đỏ sẫm. Đến gần Tết Trung thu mới vào độ to tròn, căng mọng, bắt đầu chín. Quá trình từ khi cây đơm hoa, kết trái mất gần 10 tháng. Thế nhưng, chỉ 2 tháng sau khi thu hoạch, cây đỏ lại cần mẫn cho ra đợt quả mới.
