Cùng một công thức, nhiều chiếc bẫy
Những ngày gần đây, câu chuyện về các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ (timeshare) một lần nữa trở thành tâm điểm dư luận sau phóng sự của VTV. Trước đó, Báo Thanh Niên cũng từng có phóng sự điều tra 3 kỳ liên quan đến vấn đề này. Từ đó tới nay, nhiều độc giả, phần lớn là người cao tuổi tiếp tục tìm đến tòa soạn phản ánh việc đã bỏ ra hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỉ đồng để mua các gói nghỉ dưỡng được quảng bá như một khoản đầu tư cho tương lai nhưng sau đó không thể rút lui hoặc thu hồi tiền. Có người ký tới 5 hợp đồng với tổng giá trị hơn 1 tỉ đồng. Có người dùng toàn bộ tiền tiết kiệm tuổi già để nâng cấp các gói quyền lợi.
Nhiều nạn nhân cho biết họ chỉ thực sự hiểu các điều khoản bất lợi khi muốn chấm dứt hợp đồng. Đáng buồn hơn, không ít người vì mặc cảm, xấu hổ nên âm thầm chịu đựng, không dám chia sẻ với gia đình. Tuy nhiên, sở hữu kỳ nghỉ không phải trường hợp cá biệt. Quan sát các vụ tranh chấp tiêu dùng trong những năm gần đây cho thấy một mô hình quen thuộc đang lặp lại ở nhiều lĩnh vực khác nhau: từ phòng gym, trung tâm ngoại ngữ đến các chương trình nhượng quyền, đầu tư kinh doanh hay các gói thành viên trả trước.
Các hợp đồng dịch vụ được bán như một tài sản đầu tư
ẢNH: HÀ ANH
Điểm chung là người tiêu dùng (NTD) thường ký hợp đồng trong trạng thái bị cuốn theo cảm xúc, bị thuyết phục bởi những viễn cảnh hấp dẫn nhưng chưa có đủ thời gian và thông tin để đánh giá các ràng buộc pháp lý phía sau. Nếu sở hữu kỳ nghỉ đánh vào khát vọng tận hưởng cuộc sống thì các hợp đồng phòng gym khai thác nhu cầu cải thiện sức khỏe và ngoại hình. Một độc giả 18 tuổi tại TP.HCM từng phản ánh với Thanh Niên việc đến phòng tập chỉ để tham gia chương trình tập thử miễn phí, nhưng sau đó liên tục được nhân viên tư vấn thuyết phục mua gói tập dài hạn. Ban đầu, khoản phí được giới thiệu dưới dạng "chia nhỏ để thanh toán", khiến khách hàng nghĩ đây chỉ là hình thức hỗ trợ tài chính. Nhưng sau khi ký, nhiều người mới phát hiện mình đã tham gia một hợp đồng tín dụng tiêu dùng hoặc hợp đồng trả góp với các nghĩa vụ tài chính kéo dài.
Trong lĩnh vực giáo dục, vụ việc của hệ thống Anh ngữ Apax Leaders là ví dụ điển hình. Hàng nghìn phụ huynh đã đóng trước học phí cho các khóa học kéo dài nhiều năm với số tiền từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng. Khi nhiều trung tâm ngừng hoạt động hoặc thu hẹp quy mô, phụ huynh rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan khi con họ không thể tiếp tục học, nhưng việc đòi lại học phí cũng vô cùng khó khăn. Ngay cả mô hình "học trước, trả sau" hiện nay cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nhiều học viên chỉ nhận ra mình đã ký hợp đồng tín dụng với bên thứ ba khi muốn dừng học giữa chừng nhưng vẫn phải tiếp tục trả nợ.
Cẩn trọng với các lời mời ký hợp đồng sinh lời, thời gian dài
ẢNH: LÊ NAM
Trao đổi với Thanh Niên chiều 17.6, luật sư (LS) Diệp Năng Bình, Trưởng văn phòng LS Tinh Thông Luật (Đoàn LS TP.HCM) xác nhận, thực tế hiện nay xuất hiện ngày càng nhiều hợp đồng được giới thiệu dưới tên gọi "hợp đồng dịch vụ", "hợp đồng hợp tác", "thỏa thuận thành viên" hoặc "hợp đồng quyền sử dụng", nhưng bản chất lại mang màu sắc của hoạt động đầu tư hoặc huy động vốn. Một dạng khác là các hợp đồng thương mại điện tử hoặc nhượng quyền kinh doanh đi kèm cam kết lợi nhuận. Doanh nghiệp (DN) quảng bá việc mua một gói dịch vụ, gói thành viên hoặc quyền kinh doanh nhưng đồng thời hứa hẹn mức lợi nhuận cố định hoặc thưởng theo hệ thống giới thiệu người mới tham gia. Trong nhiều trường hợp, dòng tiền chi trả không đến từ hoạt động kinh doanh thực tế mà chủ yếu dựa vào nguồn tiền của người tham gia sau. Ngoài ra còn xuất hiện các mô hình đầu tư nông nghiệp, trồng rừng, chăn nuôi kết hợp chia lợi nhuận; các gói sở hữu tài sản số, suất đầu tư du lịch hoặc quyền khai thác tài sản trong tương lai. Điểm chung là sản phẩm được giới thiệu như một dịch vụ tiêu dùng nhưng lại được tiếp thị chủ yếu bằng khả năng sinh lời.
Khi tiêu dùng biến thành đầu tư
Theo LS Diệp Năng Bình, dấu hiệu đáng lo ngại nhất không nằm ở tên gọi của hợp đồng mà nằm ở cách sản phẩm được bán. Một dịch vụ thông thường phải được đánh giá bằng giá trị sử dụng. Nhưng khi DN dành phần lớn thời gian để nói về lợi nhuận, tăng giá, hoàn vốn hoặc thu nhập thụ động thay vì chất lượng dịch vụ, đó là lúc NTD cần đặc biệt cảnh giác. Ranh giới giữa tiêu dùng và đầu tư rất mong manh. Nhiều người quyết định giao kết hợp đồng không phải vì nhu cầu sử dụng dịch vụ mà vì tin rằng khoản tiền bỏ ra sẽ tiếp tục sinh lời hoặc có thể bán lại với giá cao hơn trong tương lai.
Nhiều nạn nhân tham gia các nhóm trao đổi để chia sẻ thông tin về hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ
ẢNH CHỤP MÀN HÌNH
LS Bình phân tích: Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ, pháp luật tôn trọng quyền tự do thỏa thuận của các bên. Tuy nhiên, quyền tự do đó không đồng nghĩa với việc được phép sử dụng hình thức hợp đồng để che giấu bản chất thật của giao dịch. Điều 124 Bộ luật Dân sự quy định giao dịch dân sự giả tạo nhằm che giấu một giao dịch khác có thể bị tuyên vô hiệu. Vì vậy khi xảy ra tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét bản chất thực tế của giao dịch thay vì chỉ nhìn vào tên gọi của hợp đồng.
LS Hồ Hữu Hoành, Giám đốc Công ty Luật TNHH Saigonmind, lưu ý người dân cần đặc biệt chú ý hai dấu hiệu. Thứ nhất là những hợp đồng hứa hẹn mức lợi nhuận bất thường. Trong bối cảnh lãi suất tiền gửi ngân hàng hiện chỉ quanh mức 5 - 6%/năm, còn lãi suất cho vay thương mại phổ biến dưới
12%/năm, việc một DN cam kết lợi nhuận 15%, 20% hoặc cao hơn nhiều lần mức thông thường là điều cần phải xem xét hết sức thận trọng. Không có hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường nào có thể duy trì việc trả lãi suất gấp hai hoặc ba lần lãi suất ngân hàng trong thời gian dài. Những mô hình như vậy thường đánh vào lòng tham hoặc sự thiếu hiểu biết của người tham gia.
Dấu hiệu thứ hai là các hợp đồng có thời hạn quá dài, kéo dài hàng chục năm nhưng dựa trên các cam kết mang tính hứa hẹn. Nhiều hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ hiện nay có thời hạn 10 năm, 15 năm, thậm chí vài chục năm. NTD cần đặt câu hỏi, nếu DN ngừng hoạt động, thay đổi mô hình kinh doanh hoặc phát sinh tranh chấp pháp lý thì ai sẽ tiếp tục thực hiện các cam kết đã ký?
Để hạn chế rủi ro, các chuyên gia khuyến nghị người dân cần trả lời ít nhất bốn câu hỏi trước khi đặt bút ký hợp đồng: Thứ nhất, khoản tiền bỏ ra dùng để mua quyền sử dụng dịch vụ hay để sở hữu một tài sản cụ thể. Thứ hai, những cam kết về lợi nhuận, tăng giá hoặc chuyển nhượng có được ghi nhận bằng văn bản hay chỉ xuất hiện trong các buổi giới thiệu sản phẩm. Thứ ba, giá trị sản phẩm đến từ nhu cầu sử dụng thực tế hay chỉ dựa trên kỳ vọng bán lại cho người khác. Thứ tư, quyền chuyển nhượng có thực sự được hợp đồng và pháp luật bảo đảm hay không.
Một thực tế đáng chú ý là trong nhiều tranh chấp, các cam kết quan trọng như lợi nhuận, mua lại hoặc hỗ trợ chuyển nhượng thường chỉ xuất hiện trong tờ rơi quảng cáo, bản trình chiếu, video hội thảo hoặc lời tư vấn của nhân viên bán hàng, thay vì được ghi nhận trong hợp đồng. Vì vậy, các LS khuyến cáo NTD cần bảo quản toàn bộ tài liệu liên quan đến quá trình tư vấn, chào bán sản phẩm, bao gồm email, tin nhắn, tờ rơi, video hoặc ghi âm.
