Ông Lê Phạm Minh Đức - Giám đốc Cấp cao khối Ngân hàng Đầu tư, Chứng khoán Thiên Việt (TVS)
Khi con số không nói hết rủi ro
Ngân hàng đầu tư thường bị hiểu nhầm vì có chữ "ngân hàng" trong tên gọi. Nhưng ở bản chất, investment banking là hoạt động tư vấn tài chính chiến lược: đứng giữa doanh nghiệp và dòng vốn, giữa bên mua và bên bán, giữa tài sản cần được định giá đúng và nhà đầu tư cần tìm đúng cơ hội. Công việc này gắn với các thương vụ M&A, huy động vốn và cấu trúc giao dịch cho doanh nghiệp. Ở bề mặt, đó là mô hình tài chính, định giá, hồ sơ pháp lý. Nhưng trong thực tế, phần khó nhất của một thương vụ không phải lúc nào cũng nằm trong bảng tính. Một mô hình tài chính có thể cho thấy giá trị hợp lý; một bộ hồ sơ có thể trình bày tương đối đầy đủ tình trạng pháp lý và tài chính. Tuy vậy, quyết định cuối cùng còn chịu tác động bởi động lực, cái tôi, nỗi sợ và toan tính của những người trong cuộc – những biến số không thể mô hình hóa bằng Excel.
Theo ông Đức, bài học quan trọng sau nhiều năm làm nghề không chỉ là đọc đúng con số, mà còn là đọc đúng động lực phía sau con số. Bởi trong nhiều tình huống, con người có xu hướng điều chỉnh con số theo cảm xúc, thay vì để cảm xúc đi theo mô hình định giá. Một thương vụ M&A hoặc huy động vốn thường kéo dài khoảng một năm, với những giai đoạn tiến triển thuận lợi và cả những giai đoạn chững lại hàng tháng không có bước tiến rõ rệt. Nhịp cảm xúc của một deal, theo ông, cũng giống thị trường: có "uptrend", "downtrend" và "sideway". Khác biệt nằm ở chỗ, biến động trong một thương vụ không chỉ đến từ dữ liệu, mà đến từ cảm xúc, kỳ vọng và mức độ sẵn sàng của những người tham gia. Ở những thời điểm đó, vai trò của investment banker không chỉ là thúc đẩy giao dịch đi tiếp, mà là giữ cho thương vụ không bị dẫn dắt bởi cảm xúc nhất thời. Người tư vấn cần đủ tỉnh táo để bảo vệ lợi ích khách hàng, đồng thời đủ khách quan để nói ra điều khách hàng cần nghe – kể cả khi đó không phải điều dễ nghe.
Theo ông Đức, bài học quan trọng sau nhiều năm làm nghề là hiểu người trước khi hiểu giá.
Kỷ luật trước những quyết định triệu đô
Với ông Đức, trước một quyết định lớn, câu hỏi quan trọng không chỉ là "đâu là phương án tốt nhất", mà là "nếu sai, cái giá phải trả là gì". Với các quyết định triệu đô, sai số không chỉ là tổn thất tài chính, vốn có thể bù đắp được. Cái giá lớn hơn đôi khi nằm ở uy tín nghề nghiệp, ở những giá trị cá nhân và ở thời gian cần thiết để khôi phục lại niềm tin sau một quyết định sai. Vì vậy, trước khi đi tiếp, điều quan trọng là hiểu rõ kịch bản xấu nhất và mức độ chấp nhận được của cái giá đó. Nếu cái giá ấy vẫn nằm trong giới hạn có thể chịu được, quyết định có thể tiếp tục. Nếu không, dừng lại đôi khi là lựa chọn có trách nhiệm hơn.
Trong nghề tư vấn tài chính, không phải lúc nào người ta cũng đứng trước một lựa chọn đúng – sai rõ ràng. Nhưng ít nhất, người tư vấn cần biết mình đang đánh đổi điều gì. Dữ liệu có thể kiểm toán, mô hình có thể tính lại, hợp đồng có thể sửa câu chữ; còn động lực, cái tôi, nỗi sợ và toan tính bên trong của con người thì khó được đóng gói trong bất kỳ mô hình nào.
Bài học lớn nhất sau nhiều năm, theo ông Đức, là phải hiểu người trước khi hiểu giá. Trong M&A và huy động vốn, trước khi nói đến định giá, cần trả lời hai câu hỏi nền tảng hơn: khách hàng thật sự cần gì, và ngoài thị trường có ai đang cần điều đó không.
Cách tiếp cận hiệu quả không phải là giả định rằng thị trường luôn có hàng chục nhà đầu tư phù hợp cho cùng một cơ hội. Trong nhiều trường hợp, danh sách thực sự phù hợp có thể rất ngắn, và giá trị của đơn vị tư vấn nằm ở việc tìm đúng những người đó. Tư vấn tài chính, vì vậy, không chỉ là kết nối vốn với doanh nghiệp, mà là hiểu đúng khách hàng, hiểu đúng thị trường và kết nối đúng những bên cần gặp nhau. Đôi khi, "không làm một deal" cũng là một quyết định có giá trị.
Biết dừng lại để đi xa hơn
Một điểm đáng chú ý trong chia sẻ tại Inside The Wealth là khái niệm "khoảng dừng chủ động". Sau gần 17 năm trong ngành, ông Đức từng hai lần chủ động lùi lại để nhìn lại các quyết định, đọc lại những thất bại cũ và tái thiết lập góc nhìn với nghề. Với ông, khoảng dừng như vậy cũng cần thiết trong đầu tư, đặc biệt sau một chuỗi thua lỗ. Khi đó, điều nhiều người nghĩ tới đầu tiên là thêm vốn để bắt đầu lại; nhưng điều cần thiết hơn có thể là dừng lại để tự hỏi: mình đang đầu tư vì một cơ hội có cơ sở, hay chỉ đang cố chứng minh rằng mình đã đúng?
Khi một quyết định bị dẫn dắt bởi nhu cầu gỡ lại hoặc bởi cái tôi nhiều hơn là bởi một cơ hội thực sự, rủi ro thường tăng lên. Đầu tư có kỷ luật không bắt đầu từ việc luôn đúng, mà từ khả năng nhận ra khi nào mình không còn đủ khách quan để ra quyết định. Bài học này không chỉ đúng với nhà đầu tư cá nhân. Trong M&A và huy động vốn, biết dừng lại đúng lúc cũng có thể là lựa chọn tốt hơn việc cố đi tiếp bằng mọi giá.
Biết dừng lại đúng lúc đôi khi là quyết định đầu tư quan trọng nhất.
Bền bỉ, với góc nhìn của ông Đức, không có nghĩa là không bao giờ dừng. Đó là khi dù mệt, người làm nghề vẫn còn tò mò với câu chuyện của doanh nghiệp, vẫn muốn hiểu vì sao một người sáng lập làm điều đó, vì sao một thương vụ có thể tạo ra giá trị. Ngược lại, khi một thương vụ mới chỉ còn được nhìn như một đầu việc phải xử lý, đó là tín hiệu cần nhìn lại. Bởi khi cảm xúc nghề nghiệp mất đi hoàn toàn, logic cũng không còn nhiều ý nghĩa.
Ở cuối cuộc trò chuyện, ông Đức nhắc đến một ý của Theodore Roosevelt: "Vinh quang không dành cho những người luôn đứng ở vị trí sạch sẽ, luôn đúng, luôn cách xa khói bụi. Nó dành cho những người dám để mặt mình lấm lem, dám đi qua sai lầm, dám soi lại chính mình để trưởng thành". Với ông, ra một quyết định lớn không bắt đầu từ việc biết được bao nhiêu, mà từ việc hiểu rõ điều gì thực sự quan trọng, và liệu có đủ kỷ luật để bảo vệ điều đó hay không.
